ڪراچي(ايڊيٽر ڊيسڪ) ڪيڙا ماڪوڙا يا حشرات ڌرتيءَ تي سڀ کان وڌيڪ نسلن ۽ قسمن تي مشتمل جاندارن جي گروهن مان هڪ آهن. هڪ نئين مطالعي ۾ 32 ڪروڙ 40 لک سال پراڻي فوسل مان ظاهر ٿيو آهي ته حشرات پاڻيءَ مان خشڪيءَ تي اوچتو منتقل نه ٿيا هئا، پر هنن هڪ ڊگهي عرصي تائين پاڻي ۽ خشڪي ٻنهي سان لاڳاپيل، نيم آبي مرحلي مان آهستي آهستي گذري خشڪيءَ تي زندگي اختيار ڪئي.
گهڻي عرصي تائين هي فوسل عجائب گهر جي رڪارڊ ۾ غلط سڃاڻپ جي هڪ خاموش ڪيس طور موجود رهيو. قديم جاندارن جا ماهر (Paleontologists) سمجهندا هئا ته ان ۾ ڪنهن قديم ڪرسٽيشين، يعني سخت خول وارن آبي جاندارن، جي عام ننڍي عمر واري جسم جا باقيات موجود آهن. پر اهي غلط هئا.
محققن جي هڪ عالمي ٽيم ڪراس پولرائزڊ لائيٽ اميجنگ استعمال ڪئي، جنهن ذريعي اونداهي پٿر جي چمڪ کي ختم ڪري ان جي اندر موجود فوسل کي واضح طور ڏٺو ويو. تحقيق مان معلوم ٿيو ته اهو ڪنهن ننڍي ڪيڪڙي يا جهينگي جو فوسل نه هو، پر هڪ اڳ ۾ نامعلوم 24 ٽنگن وارو ابتدائي جيت يا حشر هو، جنهن کي هاڻي Chosha praecursor نالو ڏنو ويو آهي.
هي فوسل 32 ڪروڙ 40 لک سال پراڻي، مسيسپينين دور جي آخري زماني جي پٿرن مان مليو، جيڪي اولهه ٽيڪساس جي ٽيسنس فارمِيشن ۾ موجود آهن.
نانجنگ انسٽيٽيوٽ آف جيالاجي اينڊ پيليئنٽالاجي (NIGPAS) ۽ ڪيمبرج يونيورسٽي جي محققن طرفان ڪيل فوسل جي مطالعي ۾ حشرات جي ارتقا جي هڪ اهم گم ٿيل ڪڙي سامهون آئي آهي.
هن قديم جاندار جي پيٽ سان لڳل چپو جهڙن عضون مان سڌو فوسلي ثبوت ملي ٿو ته حشرات خشڪيءَ تي اوچتو منتقل ٿيڻ بدران هڪ ڊگهي نيم آبي مرحلي مان گذري خشڪيءَ تي قابض ٿيا.
عجيب جسماني بناوت
هن دريافت کان اڳ فوسل رڪارڊ ۾ لڳ ڀڳ 8 ڪروڙ سالن جو هڪ پراسرار خال موجود هو.
جينياتي تحقيق مان اشارو مليو هو ته ابتدائي حشرات ڪيمبرين-آرڊووِيشين دور دوران سامونڊي ابن ڏاڏن کان الڳ ٿيا، پر مڪمل طور خشڪيءَ سان مطابقت رکندڙ حشرات جا فوسل گهڻي تعداد ۾ ان کان ڪافي پوءِ ظاهر ٿيا.
Chosha praecursor ان گم ٿيل عرصي کي ڳنڍي ٿو.
هن جاندار جي جسماني بناوت هڪ حيرت انگيز ڪهاڻي ٻڌائي ٿي. ان جي مجموعي ڊيگهه 49.66 ملي ميٽر هئي. هن جي جسم ۾ حشرات جي عام ڇهن ٽنگن واري بناوت جون ڪجهه اهم خاصيتون موجود هيون، جن ۾ هلڻ واريون ٽنگون، پڇ جي آخر ۾ هڪ ڌاڳي جهڙو عضوو ۽ انڊا ڏيڻ وارو عضوو (ovipositor) شامل هئا.
پڇ سميت ان جي ڊيگهه لڳ ڀڳ ٻه انچ هئي، پر ان جي جسماني بناوت غيرمعمولي هئي.
جسم جي پوئين حصي ۾ صورتحال اڃا وڌيڪ دلچسپ ٿي وڃي ٿي. صاف ۽ هموار پيٽ بدران، پهريان کان نائين حصي تائين پيٽ جي هر حصي مان اضافي عضوا نڪتل هئا. پوئين حصي جا اهي عضوا ويڪرا ٿي ٻيڙين جي چپو جهڙا ڦيٿا بڻجي ويا هئا. اڄ جي ڪنهن به زنده حشر ۾ اهڙي قسم جا عضوا موجود ناهن. اهي چپو خشڪ زمين تي تيزيءَ سان ڊوڙڻ لاءِ نه، پر ترڻ ۽ پاڻيءَ ۾ اڳتي وڌڻ لاءِ ٺهيل هئا.
هي فوسل قديم زماني جي سامونڊي ڪناري ويجهو موجود ساحلي ڊيلٽائن جي تلڇٽن مان مليو. ان جي منفرد جسماني بناوت مان تصديق ٿئي ٿي ته C. praecursor هڪ ايمفِيبِيئس (پاڻي ۽ خشڪي ٻنهي ۾ رهندڙ) ۽ نيم آبي زندگي گذاريندو هو ۽ زمين ۽ پاڻي جي وچ واري علائقي ۾ رهندو هو.
اهو گهٽ اونچائي واري پاڻيءَ ۾ پنهنجن چَپُن جهڙن عضون سان ترندو ۽ نميءَ وارن سامونڊي ڪنارن تي رڙهندو يا هلندو هو. ان جي خوراڪ ۾ سڙيل ٻوٽا ۽ فنگس جا اسپورز شامل هئا.
گم ٿيل ڪڙي
محققن Chosha praecursor جو ٻيهر جائزو وٺندي ان جو مقابلو اسڪاٽ لينڊ مان مليل Leverhulmia ۽ ميزن ڪريڪ مان مليل هڪ اڻڄاتل ڇهن ٽنگن واري جاندار سان ڪيو.
ان تحقيق ذريعي حشرات جي ارتقا ۾ موجود ڊگهي عرصي کان موجود 8 ڪروڙ سالن جي ”هيڪساپوڊ گيپ“ کي ڀرڻ ۾ ڪاميابي حاصل ٿي.
هن دريافت سان ابتدائي حشرات جي ارتقائي تنوع جي تاريخ ڪاربانيفيرس دور جي آخري حصي کان به اڳ، ڊيوونين دور جي شروعات تائين پوئتي وڃي ٿي.
اهڙيءَ طرح فوسلن مان ملندڙ جسماني ثبوتن ۽ جينياتي ”ماليڪيولر ڪلاڪ“ مان حاصل ٿيندڙ اندازن وچ ۾ موجود پراڻو فرق به گهٽجي ٿو.
ان سان گڏ هي فوسل ارتقا جي هڪ وچولي مرحلي جي واضح تصوير پڻ پيش ڪري ٿو.
لکين سالن جي عرصي دوران پيٽ سان لڳل اهي اضافي چَپُو آهستي آهستي سادا ٿيا، انهن جا ڪم تبديل ٿيا ۽ آخرڪار مڪمل طور ختم ٿي ويا. انهن جي جاءِ تي ڌرتيءَ جي خشڪي وارن ماحولياتي نظامن ۾ رهندڙ، سادي ۽ هموار جسم وارا ڇهن ٽنگن وارا جيت يا حشرات وجود ۾ آيا.
ان کان علاوه، C. praecursor ۾ انڊا ڏيڻ وارو عضوو (ovipositor) محفوظ حالت ۾ ملڻ مان ظاهر ٿئي ٿو ته ابتدائي حشرات ان وقت تائين خاص قسم جا انڊا ڏيڻ وارا عضوا به ارتقا ڪري چڪا هئا.
هن خاص بناوت حشرات کي خشڪيءَ جي مختلف ننڍن ماحولياتي هنڌن (microhabitats) مان فائدو وٺڻ لاءِ بنيادي جسماني صلاحيت فراهم ڪئي، جنهن بعد حشرات ۾ تمام وڏي پيماني تي نسلن ۽ قسمن جي واڌ ٿي.
(نوٽ، هي تحقيق 26 آگسٽ 2026ع تي سائنسي رسالي Nature ۾ شايع ڪئي وئي. سندن ٿورن سان اسين پنهنجي پڙهندڙن لاءِ پيش ڪريون ٿا. ايڊيٽر)
