چنڊ بابت خلائي ڊوڙ: ڇا چين، آمريڪا کان اڳتي نڪري ويو آهي؟

واشنگٽن(ايڊيٽر ڊيسڪ)ڏهاڪن کان عالمي سياست جي پسمنظر ۾ هلندڙ ڪششِ ثقل کان آزاد مقابلو هاڻي کلي ڪري سامهون اچي ويو آهي. چين خلائي ٽيڪنالاجي ۾ تيزيءَ سان اڳتي وڌي رهيو آهي، جڏهن ته آمريڪا ڪائنات تي ڪنٽرول حاصل ڪرڻ لاءِ ايندڙ مقابلي بابت پنهنجي بيان بازي وڌيڪ تيز ڪري ڇڏي آهي.
سي اين اين جي رپورٽ موجب صرف گذريل پنجن سالن دوران چين تيانگونگ (Tiangong) نالي جديد مداري خلائي ليبارٽري قائم ڪئي آهي، جيڪا پراڻي ٿيندڙ آمريڪي قيادت واري انٽرنيشنل اسپيس اسٽيشن جو مقابلو ڪري ٿي. چين چنڊ جي ڏورانيهين پاسي کان پهريون ڀيرو مٽيءَ جا نمونا به واپس زمين تي آندا آهن، جيڪو اڃا تائين ڪنهن ٻئي ملڪ حاصل ناهي ڪيو.
پر چين جو 2040ع تائين چنڊ تي مستقل آبادي قائم ڪرڻ جو منصوبو ئي اهو سبب بڻيو آهي، جنهن آمريڪي قانون سازن کي هنگامي ردعمل تي مجبور ڪيو آهي. آمريڪي قانون سازن نئين خلائي ڊوڙ جو اعلان ڪيو آهي، جڏهن ته ناسا به آمريڪا جي پنهنجي چنڊ واري اڏي جي تعمير جو عزم ظاهر ڪيو آهي. صورتحال ان ڪري وڌيڪ پيچيده آهي، جو چين ۾ خلائي شعبي جي ترقي گهڻي حد تائين رازداري ۾ رکيل آهي، تنهنڪري يقين سان چوڻ ڏکيو آهي ته هن مقابلي ۾ ڪهڙو ملڪ اڳتي آهي. تنهن هوندي به ڪجهه اشارا ضرور موجود آهن.
هلندڙ سال هڪ اهم موڙ ثابت ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ ته چنڊ جو ڏاکڻو قطب ٻنهي ملڪن جي ڌيان جو مرڪز بڻجي رهيو آهي.
سائنسدانن جو خيال آهي ته هن علائقي ۾ پاڻي برف جي صورت ۾ موجود آهي. خلاءَ ۾ موجود هي اهم وسيلو راڪيٽ جي ٻارڻ، ساهه کڻڻ لائق هوا يا پيئڻ جي پاڻي ۾ تبديل ڪري سگهجي ٿو ۽ اهي سڀ شيون چنڊ تي مستقل آبادي قائم رکڻ لاءِ انتهائي اهم آهن.
آمريڪا ۽ چين ٻئي هن سال جي آخر ۾ ڏاکڻي قطب ڏانهن روبوٽڪ خلائي گاڏيون موڪلڻ جو منصوبو رکن ٿا، جنهن کان پوءِ انساني مشن موڪلڻ لاءِ رستو هموار ٿيندو.
آمريڪا گهٽ خرچ وارا تحقيقاتي روبوٽڪ لينڊر تيار ڪرڻ لاءِ خانگي شعبي تي ڀاڙي رهيو آهي. آمريڪا جو ايندڙ منصوبو گرفن (Griffin) نالي لينڊر کي 2026ع جي آخر ۾ چنڊ جي ڏاکڻي قطب تي موڪلڻ آهي. هي لينڊر پٽسبرگ سان تعلق رکندڙ ڪمپني Astrobotic Technology تيار ڪيو آهي. ناسا جي مالي مدد سان هلندڙ هن مشن جو مقصد اڳين ٻن آمريڪي لينڊرن جي ڪارڪردگي بهتر ڪرڻ آهي، جيڪي چنڊ جي انتهائي ڏکئي ڏاکڻي قطبي علائقي ۾ لهڻ دوران ناڪام ٿيا هئا.
ٻئي طرف چين پنهنجي روبوٽڪ Chang’e-7 مشن کي هن ئي مهيني جلد کان جلد روانو ڪرڻ جو ارادو رکي ٿو.
هن پيچيده مشن ۾ چار مختلف روبوٽڪ گاڏيون هڪ آربيٽر، لينڊر، روور ۽ ٽپا کائي هلندڙ ”Hopper“،هڪ ٻئي سان گڏجي ڪم ڪندا ته جيئن اهڙي بي مثال ڊيٽا گڏ ڪري سگهجي، جيڪا اڳ ڪڏهن حاصل نه ٿي آهي. مشن ۾ اهڙا اوزار به شامل هوندا، جيڪي چنڊ جي پاڻي واري برف ۾ کوٽائي ڪري ان جو سڌو سنئون تجزيو ڪندا. آمريڪا اهڙي ڪوشش روبوٽڪ مشنن ذريعي گهٽ ۾ گهٽ ايندڙ سال تائين ڪرڻ جو ارادو نٿو رکي.
چانگ اي-7 مشن جي ڊپٽي چيف ڊزائنر تانگ يوهوا 2025ع ۾ سرڪاري ميڊيا کي ٻڌايو هو ته جيڪڏهن چنڊ تي پاڻي واري برف ڪاميابي سان ڳولي لڌي وئي ته زمين کان پاڻي منتقل ڪرڻ جي لاڳت ۽ وقت ۾ وڏي گهٽتائي اچي سگهي ٿي. ان سان چنڊ تي ڊگهي مدي واري انساني اڏي جي قيام ۾ آساني ٿيندي ۽ مريخ يا وڌيڪ اونهي خلاءَ جي ڳولا به ممڪن ٿي سگهي ٿي.
ڏاکڻي قطب تي تيزيءَ سان وڌندڙ سرگرمي ۽ ان جي نتيجن کي منظم ڪرڻ لاءِ واضح عالمي قانونن جي کوٽ هن مقابلي ۾ وڌيڪ ڇڪتاڻ پيدا ڪري رهي آهي. اها صورتحال سرد جنگ واري دور جي ياد ڏياري ٿي، جڏهن ناسا جون چنڊ تي لينڊنگز عالمي سطح تي طاقت جو مظاهرو ۽ اهو ثابت ڪرڻ جو ذريعو هيون ته مغربي سرمائيداري نظام جي ٽيڪنالاجي اوڀر جي ڪميونسٽ نظام کان وڌيڪ بهتر آهي.
پر هاڻي مقصد وڌيڪ وڏو آهي، اهڙو مستقبل، جنهن ۾ انسان صرف چنڊ تي وڃي واپس نه ايندا، پر اتي مستقل آباديون قائم ڪري زندگي گذارڻ جي ڪوشش ڪندا. سينٽر فار اسٽريٽجڪ اينڊ انٽرنيشنل اسٽڊيز (CSIS) جي ايرو اسپيس سيڪيورٽي پروجيڪٽ جي ڊپٽي ڊائريڪٽر ڪليٽن سووپ موجب، ان ڪري هن نئين خلائي ڊوڙ جا داءَ اڃا وڌيڪ وڏا آهن.
سووپ چيو ته ڊگهي مدي واري تصور کي عملي شڪل ڏيڻ ۾ نسلون لڳنديون. سندس نظر ۾ اهو اهڙو منظر هوندو، جتي ماڻهو ڪنهن اهڙي هنڌ پيدا ٿين، اتي ئي مرن، خاندان هجن ۽ ٻار اهڙي جاءِ تي وڏا ٿين، جيڪا زمين نه هجي. اهڙي صورتحال ۾ اها جاءِ ڏاکڻي قطب ڏانهن ڪنهن مهم کان وڌيڪ هڪ شهر جهڙي نظر ايندي.
سووپ وڌيڪ چيو ته جيڪڏهن اهڙو مستقبل حقيقت بڻجي ٿو ته سندس خواهش هوندي ته خلائي ڪالونين جو انتظام مغربي قدرن ۽ جمهوري اصولن سان مشابهت رکندڙ ضابطن تحت هجي. پر چين ان ڳالهه سان متفق هوندو يا نه، اهو اڃا هڪ کليل سوال آهي.
هڪ ثقافتي پيش گوئي
چين جون خلائي منزلون ملڪ جي اعليٰ قيادت کان سڌو اچن ٿيون. چيني اڳواڻ شي جن پنگ چين کي خلائي طاقت بڻائڻ کي ”ابدي خواب“ قرار ڏنو آهي. هن ڊگهي عرصي کان ان خواهش کي چين جي ”نئين سر اڀرڻ“ واري وسيع تصور سان ڳنڍيو آهي، جنهن جو مقصد چين کي عالمي سطح تي طاقت ۽ اهميت واري مقام تي آڻڻ آهي، خاص طور سائنس ۽ ٽيڪنالاجي جي ميدان ۾.
شي جن پنگ 2020ع جي هڪ تقرير ۾ چيو هو ته انساني خلائي تحقيق جي رفتار لامحدود آهي ۽ انسان قدم بہ قدم نئين انٽراسٽيلر يعني بين النجمي سفر جي شروعات ڪندو، جنهن سان مضبوط خلائي قوم جي تعمير ۽ چين جي عظيم بحالي ۾ نئون حصو وڌو ويندو.
چين جي خلائي پروگرام ۾ استعمال ٿيندڙ ڪجهه نالا پڻ چنڊ جي گهري ثقافتي اهميت ڏانهن اشارو ڪن ٿا. مثال طور، چين جو قمري پروگرام چانگ اي (Chang’e) نالي رکيو ويو آهي، جيڪا هڪ ديوي جو نالو آهي ۽ تقريبن 4,000 سال پراڻي چيني ڏندڪٿا ۾ بيان ٿيل آهي. چانگ اي کي هر سال مڊ-آٽم فيسٽيول دوران ياد ڪيو ويندو آهي.
چين جي خلائي پروگرام جي چيف سائنسدان اويانگ زي يوان 2015ع ۾ چيو هو ته اهي ڪوششون صرف سائنسي مقصد لاءِ نه آهن، پر ”چيني قوم جو هزارين سالن کان خواب“ پڻ آهن.
هاڻي چين پنهنجي خلائي تحقيق کي روبوٽڪس کان اڳتي وڌائڻ تي ڌيان ڏئي رهيو آهي ۽ دنيا جو ٻيو ملڪ بڻجڻ چاهي ٿو، جيڪو پنهنجن شهرين کي چنڊ تي پهچائي.
چائنا مينڊ اسپيس ايجنسي جي ترجمان زانگ جنگبو مئي ۾ چيو ته چين 2030ع تائين چنڊ تي پهريون چيني خلاباز لاهڻ جي مقصد لاءِ ڪا به ڪسر نه ڇڏيندو.
ناسا جا 12 خلاباز ڪاميابي سان چنڊ تي هليا ۽ تقريبن 850 پائونڊ، يعني 385 ڪلوگرام، چنڊ جي پٿرن ۽ مٽيءَ جا نمونا واپس آندا. پر 1972ع ۾ اپولو پروگرام ختم ٿيڻ کان پوءِ اڄ تائين ڪو به انسان ٻيهر چنڊ جي سطح تي قدم ناهي رکيو.
اهو واضح ناهي ته چين پنهنجي قمري پروگرام تي ڪيترو پئسو خرچ ڪري رهيو آهي، ڇاڪاڻ ته چين جي خلائي سرگرمين تي نظر رکندڙ ماهر به ملڪ جي مالي وسيلن بابت مڪمل معلومات نٿا رکن. پر چين جي روبوٽڪ چانگ اي مشنن جي رفتار ۽ درستگي کي ڏسندي ڪيترن ئي ماهرن جو خيال آهي ته چين 2030ع وارو هدف حاصل ڪري وٺندو.
اڳوڻي ناسا ايڊمنسٽريٽر جم برائيڊنسٽائن چيو آهي ته چين سان هڪ وڏو مسئلو شفافيت جي کوٽ آهي. پر سندس چوڻ هو ته جڏهن چين پنهنجي لاءِ ڪو هدف مقرر ڪري ٿو ته عام طور ان کي حاصل ڪري وٺندو آهي.
برائيڊنسٽائن اهو پڻ چيو آهي ته سندس خيال ۾ چنڊ تي ايندڙ انسانن جي قدم رکڻ جو سڀ کان وڌيڪ امڪان چيني خلابازن، يعني ”تائيڪوناٽس“ جو آهي.
اها ڳالهه آمريڪي قانون سازن، پاليسي سازن ۽ ناسا جي اڳوڻي قيادت لاءِ ڳڻتي جو سبب آهي. ناسا جي موجوده روڊ ميپ تحت 2028ع تائين خلابازن کي چنڊ تي لاهڻ جو منصوبو آهي، پر اهو ٽائيم لائن ڪيترائي ڀيرا تبديل ٿي چڪو آهي ۽ انجنيئرنگ ۽ ٽيڪنالاجي جي مسئلن سبب وڌيڪ دير جو امڪان پڻ آهي.
ناسا جي موجوده ايڊمنسٽريٽر جيريڊ آئزڪمين تسليم ڪيو آهي ته چين ”يقيناً عظيم مقابلو ڪندڙ“ آهي، نه رڳو خلاءَ ۾، پر هر شعبي ۾.
آئزڪمين CNN سان هڪ انٽرويو ۾ چيو ته هو يقين سان چئي رهيو آهي ته چيني ماڻهو اهو ڪم ڪندا جيڪو سوويت يونين نه ڪري سگهيو: چيني تائيڪوناٽس چنڊ تي لهندا. ساڳئي وقت هن عوامي طور تي اهو به چيو آهي ته کيس يقين آهي ته آمريڪا هن چئلينج کي منهن ڏيندو ۽ 2028ع جي آخري حد پوري ڪندو.
هڪ تبديل ٿيندڙ حريف
آمريڪا انساني خلائي تحقيق ۾ اهم اڳڀرائي ڪئي آهي، خاص طور تي Artemis II مشن ذريعي، جنهن اپريل ۾ چار خلابازن کي چنڊ جي چوڌاري سفر ڪرائي واپس آندو. پر ناسا وٽ اڃا تائين اهڙي گاڏي موجود ناهي، جيڪا خلابازن کي چنڊ جي سطح تي لاهي سگهي.
چنڊ تي واپس وڃڻ ايترو سادو ناهي، جيترو اپولو پروگرام کي ٻيهر ورجائڻ. ناسا نه ته 20هين صديءَ جي چنڊ تي لينڊنگ واري ڪاميابي کي ٻيهر ساڳي طريقي سان ورجائي سگهي ٿو ۽ نه ئي ائين ڪرڻ چاهي ٿو. اهي سپلاءِ چين، ماهر مشين آپريٽر ۽ ڪارخانا، جن اپولو پروگرام جا راڪيٽ، لينڊر ۽ ڪمانڊ ماڊيول ٺاهيا هئا، هاڻي موجود ناهن.
اپولو جون لينڊنگز چنڊ جي خط استوا جي ويجهو ٿيون هيون، جڏهن ته ڏاکڻي قطب جي ويجهو لهڻ تمام گهڻو پيچيده آهي ۽ وڌيڪ طاقتور گاڏين جي ضرورت پوي ٿي.
ناسا جو ايندڙ نسل جي خلابازن لاءِ مناسب قمري لينڊر تيار ڪرڻ ۾ خانگي شعبي تي ڀاڙڻ جو هڪ سبب اهو به آهي ته ايجنسي وٽ اپولو دور جي مقابلي ۾ وڌيڪ محدود بجيٽ آهي.
The Planetary Society جي خلائي پاليسي جي سربراهه ڪيسي ڊريئر چيو ته آمريڪا ناسا کي اهڙي طرح فنڊنگ فراهم نه ڪئي آهي، ڄڻ واقعي ڪا خلائي ڊوڙ هلي رهي هجي. سندس چوڻ هو ته اهڙي صورتحال ۾ ناسا کي اوچتو اهڙي اداري طور پيش ڪرڻ مناسب نه هوندو، جيڪو مقابلو هارائي رهيو آهي، جڏهن ته ان کي حقيقي مقابلي لاءِ گهربل وسيلا ئي فراهم نه ڪيا ويا آهن.
SpaceX ۽ Blue Origin ٻئي ناسا جي مقصدن کي حاصل ڪرڻ لاءِ قمري لينڊر تيار ڪري رهيا آهن. انهن نظامن جو پهريون حقيقي امتحان ايندڙ سال Artemis III مشن دوران ٿي سگهي ٿو، جنهن ۾ ٻنهي ڪمپنين جي پروٽوٽائپ لينڊرن کي زمين جي هيٺئين مدار تائين موڪلي ناسا جي Orion خلائي ڪيپسول سان ڊاڪنگ جي مشق ڪرائڻ جو منصوبو آهي.
اهو اڃا واضح ناهي ته SpaceX جو Starship يا Blue Origin جو Blue Moon ايندڙ سال جي ٽيسٽ لاءِ تيار ٿيندو يا نه. Blue Origin موجب ڪمپني Artemis III لاءِ گاڏي تيار ڪرڻ ۾ ”بهترين اڳڀرائي“ ڪري رهي آهي.
۽ جيڪڏهن Artemis III ڪامياب به ٿئي، تڏهن به ٻنهي ڪمپنين کي وڏن انجنيئرنگ چئلينجن کي منهن ڏيڻو پوندو. مثال طور، Blue Moon ۽ Starship ٻنهي کي چنڊ تي لهڻ کان اڳ زمين جي مدار ۾ ٻيهر ٻارڻ ڀرڻو پوندو. ڪنهن به ڪمپني اڃا تائين اهڙي ڪوشش نه ڪئي آهي. ان عمل ۾ گڏ ٿيل خلائي گاڏين جي وچ ۾ انتهائي ٿڌا مائع ٻارڻ جا ٽنَ منتقل ڪرڻا پوندا، جيڪو خلائي سفر جي تاريخ ۾ اڃا تائين ڪڏهن به نه ڪيو ويو آهي.
جيڪڏهن اهو منصوبو ڪجهه پيچيده ۽ غيرضروري طور تي ڏکيو لڳي ٿو ته ان جو هڪ سبب اهو به آهي ته آمريڪي خلائي پروگرام کي بجيٽ جي غيريقيني صورتحال ۽ مختلف صدرن جي تبديل ٿيندڙ پاليسين کي منهن ڏيڻو پيو آهي.
چنڊ تي ڌيان ڏيڻ لاءِ ناسا جو Artemis پروگرام گذريل صرف هڪ ڏهاڪي دوران محدود ٿيو آهي، جيڪو قمري ٽيڪنالاجي جي ترقي جي مجموعي تاريخ جي لحاظ کان تمام مختصر عرصو آهي.
چين جي سادگي ۽ خاموشي سان اڳڀرائي
ٻئي طرف چين 2004ع کان پنهنجي قمري تحقيقاتي پروگرام تي انتهائي ڌيان سان ڪم ڪري رهيو آهي ۽ پنهنجي مرڪزي، مٿان کان هيٺ تائين هلندڙ منصوبابندي واري نظام ذريعي مخصوص مقصدن ڏانهن وسيلا مسلسل منتقل ڪري رهيو آهي.
چين جيڪي راڪيٽ، خلائي جهاز ۽ قمري لينڊر تيار ڪري رهيو آهي، اهي آمريڪا جي گاڏين کان بلڪل مختلف آهن.
سرڪاري ميڊيا ۾ جاري ڪيل تفصيلن موجب چين هڪ سادو طريقو اختيار ڪري رهيو آهي، جنهن تحت صرف ٻن راڪيٽن جي لانچ سان انسانن کي چنڊ تي پهچائي سگهجي ٿو: هڪ راڪيٽ خلابازن جي ڪيپسول لاءِ ۽ ٻيو Lanyue نالي قمري لينڊر لاءِ. ٻنهي گاڏين کي خلاءَ ۾ مدار دوران پاڻ ۾ ڳنڍڻو پوندو، پر آمريڪي طريقي وانگر خلاءَ ۾ ٻيهر ٻارڻ ڀرڻ جي ضرورت نه پوندي.
چين اڃا تائين قمري چڪر مڪمل ناهي ڪيو ۽ نه ئي Lanyue لينڊر کي خلاءَ ۾ آزمائش لاءِ موڪليو آهي، پر ان گاڏي جي اهم صلاحيتن جو مظاهرو ضرور ڪيو آهي. گذريل آگسٽ ۾ زميني تجربن دوران ان جي نيويگيشن، پروپلشن ۽ سينسنگ نظامن جون صلاحيتون ڏيکاريون ويون. چين فيبروري ۾ پنهنجي Long March 10 قمري راڪيٽ ۽ Mengzhou خلاباز خلائي جهاز جي به اهم آزمائشي اڏام ڪئي.
چين جي خلائي پروگرام جي ماهر ۽ ناسا جي اڳوڻي اسٽريٽجڪ صلاحڪار پيٽرڪ بيشا موجب، مجموعي طور چين جو 2030ع تائين تائيڪوناٽس کي چنڊ تي پهچائڻ وارو ٽيڪنالاجي وارو رستو آمريڪا جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ سادو نظر اچي ٿو.
بيشا چيو ته باقي رهيل ڪجهه رڪاوٽون بنيادي نوعيت جون ناهن ۽ اهي اهڙا مسئلا ناهن، جيڪي حل نه ٿي سگهن.
ڊگهي مدي وارو تصور
ڪيترائي آمريڪي اڳواڻ ٻيهر چنڊ تي انسانن کي موڪلڻ تي ڌيان ڏئي رهيا آهن، پر خلائي پاليسي جا ماهر سوال ڪن ٿا ته مختصر مدي واري ڪاميابي ڊگهي مدي واري عزم جي ڀيٽ ۾ ڪيتري اهم آهي.
بيشا جو چوڻ آهي ته هو آمريڪا ۽ چين جي وچ ۾ صورتحال کي ”خلائي ڊوڙ“ بدران وڌيڪ ”بين الاقوامي مقابلو“ سمجهي ٿو، ڇاڪاڻ ته ڊوڙ جو تصور ڪنهن واضح آخري منزل جو احساس پيدا ڪري ٿو.
ماهرن موجب چنڊ جي سطح تي صرف هڪ خلاباز کي لاهڻ قومي وقار ۽ طاقت جو شاندار مظاهرو ضرور هوندو، پر ان سان ڪنهن به ملڪ کي خلائي تحقيق جي ميدان ۾ ڊگهي مدي واري بالادستي جي ضمانت نه ملندي. آخرڪار، آمريڪا اهو ڪم ڪيترائي سال اڳ ڪري چڪو آهي. پر چنڊ تي مستقل اڏو تعمير ڪرڻ مڪمل طور مختلف معاملو آهي.
چين گذريل ڪيترن ئي سالن کان روس سان گڏجي اهڙي آبادي جا منصوبا تيار ڪندو رهيو آهي. چين International Lunar Research Station (ILRS) کي چنڊ جي سطح تي هڪ وڏي سائنسي سهولت طور تصور ڪري ٿو، جيڪا روبوٽس ذريعي هلائي سگهجي ٿي ۽ جنهن ۾ بعد ۾ انسانن جي موجودگي جو امڪان هجي.
چين روس سان گڏجي هن اڏي کي توانائي فراهم ڪرڻ لاءِ هڪ وڏو ايٽمي ري ايڪٽر به تعمير ڪري سگهي ٿو، جيتوڻيڪ يوڪرين جنگ سبب روس جي ان منصوبي ۾ سامان پهچائڻ جي صلاحيت بابت سوال موجود آهن.
چين جي قمري تحقيقاتي پروگرام جي چيف ڊزائنر وو ويرن 2025ع ۾ چيو هو ته ILRS لاءِ توانائي جي فراهمي هڪ اهم سوال آهي، ۽ هن شعبي ۾ روس کي قدرتي برتري حاصل آهي. سندس چوڻ موجب ايٽمي پاور پلانٽن، خاص طور تي انهن کي خلاءَ ۾ موڪلڻ جي معاملي ۾، روس دنيا ۾ اڳتي آهي.
روس کي ايٽمي ٽيڪنالاجي جو اهو علم سوويت يونين کان ورثي ۾ مليو، جنهن سرد جنگ دوران فِشن ري ايڪٽرن سان ليس 30 کان وڌيڪ سيٽلائيٽ خلا ۾ موڪليا هئا. ان جي مقابلي ۾ آمريڪا 1965ع ۾ صرف هڪ اهڙو سيٽلائيٽ، SNAP-10A، خلا ۾ موڪليو هو، جيتوڻيڪ ناسا تازو پنهنجي ايٽمي خلائي ٽيڪنالاجي کي اڳتي وڌائڻ لاءِ منظم ڪوششون ڪري رهيو آهي.
چين ۽ روس انهن منصوبن تي آمريڪا جي چنڊ تي ايٽمي ري ايڪٽر ۽ وڏي قمري آبادي ٺاهڻ جي اعلان کان گهڻو اڳ ڪم ڪري رهيا هئا.
ٻه بلڪل مختلف دنيائون
هن قمري مقابلي جي مرڪز ۾ هڪ بنيادي سوال موجود آهي: اهڙي خلائي آبادي جو انتظام ڪيئن ٿيندو؟ چنڊ تي رهندڙ ماڻهن جي زندگي ڪهڙي هوندي؟ قانون ڪير ٺاهيندو؟ ۽ عالمي سطح تي چنڊ جي وسيلن جي استعمال کي آخر ڪيئن منظم ڪيو ويندو؟
آمريڪا پنهنجي ارادن کي Artemis Accords نالي دستاويز ۾ واضح ڪيو آهي. هي 2020ع جو معاهدو آمريڪا جي ڊگهي عرصي کان هلندڙ پاليسي کي ضابطن جي صورت ڏئي ٿو، جنهن تحت قومن ۽ تجارتي ڪمپنين کي خلائي وسيلن مان فائدو وٺڻ جي اجازت هئڻ گهرجي ۽ ملڪ اهڙا ”حفاظتي علائقا“ قائم ڪري سگهن ٿا، جيڪي اهڙين سرگرمين جي حفاظت لاءِ ٻين کي مخصوص علائقن ۾ داخل ٿيڻ کان روڪي سگهن.
هن معاهدي تي 70 ملڪن صحيحون ڪيون آهن. پر چين ۽ ان جا ڪيترائي ويجها اتحادي جن ۾ پاڪستان، بيلاروس، روس ۽ مصر شامل آهن، هن معاهدي جو حصو ناهن.
آمريڪا اهو به واضح ڪيو آهي ته هو پنهنجي خلابازن کي زنده رکڻ لاءِ چنڊ جي پاڻي واري برف استعمال ڪرڻ ۽ خانگي تجارتي ڪمپنين کي پنهنجو انفراسٽرڪچر قائم ڪرڻ جي اجازت ڏيڻ چاهي ٿو.
ڪجهه آمريڪي ڪمپنيون هن وقت چنڊ جي قيمتي وسيلن کي کوٽڻ ۽ وڪرو ڪرڻ جا منصوبا ٺاهي رهيون آهن. هيليم-3، جيڪو زمين تي انتهائي ناياب آهي پر چنڊ تي شايد وڏي مقدار ۾ موجود هجي، ڪوانٽم ڪمپيوٽنگ يا ايٽمي فيوزن جهڙن شعبن ۾ استعمال ٿي سگهي ٿو.
پر هتي هڪ اهم قانوني مسئلو پيدا ٿئي ٿو.
1967ع جو Outer Space Treaty، جيڪو اڃا تائين عالمي خلائي قانون جو بنيادي دستاويز آهي، چوي ٿو ته ٻاهرين خلاءَ، جنهن ۾ چنڊ ۽ ٻيا آسماني جسم به شامل آهن، ڪنهن ملڪ جي خودمختياري جي دعويٰ، استعمال، قبضي يا ڪنهن ٻئي طريقي سان قومي ملڪيت نٿو بڻجي سگهي. اڪثر مغربي قانوني ماهرن جو چوڻ آهي ته هن معاهدي جي ٻولي تشريح لاءِ ڪجهه گنجائش ڇڏي ٿي.
معاهدو اهو ته واضح ڪري ٿو ته ڪو ملڪ چنڊ جي ڪنهن علائقي تي سڌي ملڪيت جي دعويٰ نٿو ڪري سگهي، پر اهو سوال کليل ڇڏي ٿو ته جيڪڏهن ڪو ملڪ پاور پلانٽ تعمير ڪري ۽ حفاظت لاءِ ان جي چوڌاري ”نو-گو“ علائقو قائم ڪري، يا چنڊ مان معدنيات ڪڍڻ شروع ڪري، ته پوءِ صورتحال ڇا هوندي.
سووپ موجب چنڊ جي وسيلن کي ملڪن يا ڪمپنين پاران ڪڍڻ جي اجازت ڏيڻ ۽ ساڳئي وقت اهو چوڻ ته انهن وسيلن تي ملڪيت قائم نٿي ڪري سگهجي، ٻنهي ڳالهين کي گڏ ڪرڻ ڏکيو آهي.
هن سوال اٿاريو: ”جيڪڏهن توهان ان تي قبضو نٿا ڪري سگهو ته پوءِ ان جا مالڪ ڪيئن بڻجي سگهو ٿا؟“
چين جو موقف ته چنڊ جي وسيلن کي تجارتي يا قومي فائدي لاءِ ڪڍي استعمال ڪرڻ گهرجي يا نه، ايترو واضح ناهي. پر چيني عملدارن جا ڪجهه بيان اهڙي خواهش ظاهر ڪن ٿا ته وسيلن جي ڪڍڻ جي اجازت هئڻ گهرجي.
چين عام طور پنهنجي خلائي مقصدن کي ”انساني ترقي کي اڳتي وڌائڻ“ سان ڳنڍيندو آهي ۽ چوندو آهي ته هو ”پرامن مقصدن لاءِ ٻاهرين خلاءَ جي ڳولا ۽ استعمال“ جي اصول تي قائم آهي.
چيني اڪيڊمي آف سائنسز جي نيشنل ايسٽروناميڪل آبزرويٽريز جي محقق گوو هانگ فينگ چيو ته چنڊ تي ٽائيٽينيم، سليڪون ۽ ايلومينيم سميت ڪيترائي معدني وسيلا موجود آهن، جن مان هيليم-3 سڀ کان وڌيڪ قيمتي آهي.
چين جي پروگرام جي سائنسدان اويانگ 2013ع ۾ BBC کي اهو به چيو هو ته اهي قيمتي وسيلا ”بغير ڪنهن حد جي استعمال“ ڪري سگهجن ٿا.
بيشا موجب اهو بيان عالمي قانون جي حدن کي آزمائڻ جي چين جي رضامندي ڏانهن اشارو ڪري سگهي ٿو.
سندس چوڻ هو ته چين گڏيل قومن سميت عالمي فورمن تي Outer Space Treaty جي اصولن جي ويجهو رهيو آهي ۽ چوي ٿو ته ڪو ملڪ چنڊ جي علائقي تي قبضو نٿو ڪري سگهي، پر ساڳئي وقت اهو به اشارو ڏنو آهي ته هو معاهدي جي ڀڃڪڙي نه ڪندي ان جي حد تائين ضرور ويندو.
سهڪار يا مقابلو؟
1967ع واري معاهدي بابت واضح عالمي ضابطن ۽ اتفاق راءِ جي کوٽ خطرناڪ تڪرارن جو بنياد بڻجي سگهي ٿي. پر ماهرن جو اهو به چوڻ آهي ته چنڊ، خاص طور تي ان جو ڏاکڻو قطب، ايترو وسيع آهي جو شايد ٻنهي ملڪن کي گڏوگڏ پنهنجا مقصد حاصل ڪرڻ لاءِ ڪافي وسيلا ملي سگهن.
هر ملڪ پنهنجي پنهنجي اثر واري دائري ۾ ڪم ڪري سگهي ٿو. سووپ موجب هو اهو نٿو سمجهي ته چين آمريڪا تي پنهنجا ضابطا لاڳو ڪندو، ۽ نه ئي آمريڪا چين تي پنهنجا ضابطا لاڳو ڪري سگهي ٿو.
پر موجوده ماحول اهڙو آهي، جتي ٻنهي ملڪن وچ ۾ سخت حدون قائم ڪيون پيون وڃن. جاسوسي ۽ دانشورانه ملڪيت جي چوري بابت خدشن کي بنياد بڻائيندي آمريڪا چين سان تعاون کان پاسو ڪيو آهي ۽ گذريل سال ويزا رکندڙ چيني شهرين کي به ناسا ۾ ڪم ڪرڻ کان روڪيو هو.
جيتوڻيڪ آمريڪا ۽ چين تاريخي طور تي سائنسي تحقيق جا ڊيٽا هڪ ٻئي سان شيئر ڪندا رهيا آهن، پر آمريڪا جا برآمدي ڪنٽرول قانون، خاص طور تي International Traffic in Arms Regulations (ITAR)، ۽ 2011ع جو Wolf Amendment ناسا ۽ چيني ادارن وچ ۾ تعاون کي سختي سان محدود ڪن ٿا.
پر ڊگهي مدي ۾ سووپ ۽ بيشا ٻنهي جو خيال آهي ته ٻنهي ملڪن وچ ۾ خراب لاڳاپا ۽ تعاون جي کوٽ شايد پائيدار نه رهي.
جيڪڏهن 20هين صديءَ جي خلائي ڊوڙ کي مثال بڻايو وڃي ته سالن جي مقابلي سان حيران ڪندڙ ٽيڪنالاجي ترقي ٿي، جنهن کان پوءِ سوويت يونين ۽ آمريڪا گڏجي ڪم ڪرڻ شروع ڪيو. اهو تعاون آخرڪار International Space Station جي قيام تائين پهتو، جنهن کي اڄ به آمريڪا ۽ روس گڏجي هلائين ٿا.
خلاءَ ۾ عالمي طاقتن جي بالادستي لاءِ ايندڙ مقابلي ۾ بيشا اهو سوال اٿاري ٿو ته ڇا اهڙي صورتحال ۾ عالمي مسئلن جي حل لاءِ سهڪار جي گنجائش موجود آهي؟ مثال طور، خلاءَ ۾ ٽڪرن جي خطرن کي گهٽائڻ يا اهڙن سيارچن جي ڳولا ۾ گڏجي ڪم ڪرڻ، جيڪي زمين لاءِ خطرو بڻجي سگهن ٿا.
سندس چوڻ هو ته اسان کي اهو به سوچڻ گهرجي ته سهڪار لاءِ ڪهڙي جاءِ موجود آهي.