ليکڪ احسن اقبال
پاڪستان ۾ اهو تاثر عام آهي ته حڪومتون ڊگهي مدت واريون پاليسيون نه ٺاهينديون آهن ۽ ان بنياد تي تنقيد به ٿيندي رهي آهي. پر حقيقت ان جي ابتڙ آهي، مسلم ليگ (ن) جي حڪومتن هميشه ڊگهي مدي واري رٿابندي کي اوليت ڏني آهي، جيئن ته ويزن 2010ع ۽ ويزن 2025ع جهڙا ڊگھي مدي وارا پاليسي دستاويز فراهم ڪيا ويا آهن. مون کي عوام سان اهو شيئر ڪندي خوشي ٿي آهي ته 5Es فريم ورڪ نالي هڪ ڊگهي مدي واري پاليسي فريم ورڪ ٺاهي ويو آهي. اهو فريم ورڪ پنجن ترجيحي شعبن ۾ معاشي بحاليءَ لاءِ هڪ مضبوط رستو پيش ڪري ٿو: ايڪسپورٽ يعني برآمدات، اي-پاڪستان، ماحوليات ۽ موسمياتي تبديلي، توانائي ۽ انفراسٽرڪچر، ۽ برابري ۽ بااختيارگي. انهن 5Es تي هڪ ئي وقت ۾ پيش رفت جي ذريعي، مان پڪ سان يقين رکان ٿو ته اسان ملڪ کي پائيدار ۽ ڊگهي مدي واري اقتصادي ترقي ڏانهن هڪ مستحڪم ڪورس تي آڻي سگهون ٿا.
اسان جي پولرائزڊ سماج ۾ وسيع اتفاق راءِ پيدا ڪرڻ لاءِ، اسان 5Es فريم ورڪ کي ترقيءَ لاءِ عمدي ۽ مشاورتي عمل جو انتخاب ڪيو. ان سلسلي ۾ منصوبابندي، ترقي ۽ خاص قدمن واري وزارت جون 2022ع ۾ وزيراعظم شهباز شريف جي صدارت هيٺ پاڪستان ٽرن ارائونڊ ڪانفرنس منعقد ڪئي. هن ڪانفرنس اسان کي اقتصادي بحالي لاءِ هڪ فريم ورڪ تيار ڪرڻ لاءِ وسيع نقشا فراهم ڪيا.
پلاننگ ڪميشن ڪانفرنس ۾ خيالن جي ڏي وٺ ۽ لاڳاپيل وزارتن، کاتن ۽ اڪيڊميا جي اضافي معلومات جي بنياد تي 5Es فريم ورڪ تيار ڪيو. فريم ورڪ ۾ پاڪستان کي مختصر ۽ وچولي مدت ۾ مسلسل ترقي جي رستي تي آڻڻ لاءِ گھڻ رخي حڪمت عمليون ۽ مختلف نوان منصوبا شامل آھن. انهن مان اڪثر حڪمت عمليون ۽ شروعات اڳ ۾ ئي عمل جي مرحلي ۾ آهن، ۽ پبلڪ سيڪٽر ڊولپمينٽ پروگرام 2023-24 ۾ شامل ڪيون ويون آهن.
واضح رهي ته پي ٽي آءِ جي حڪومت پاڪستان کي غير معمولي معاشي بحران ۾ وجهي ڇڏيو هو، جنهن ۾ وڏو ڪرنٽ اڪائونٽ ۽ مالياتي خسارو، ٻٽي عددي افراط زر، ملڪي ڪرنسي جي وڏي قدر ۾ گهٽتائي ۽ پرڏيهي مٽاسٽا جا ذخيرا گهٽجڻ شامل هئا. گذريل سال اپريل ۾ اقتدار سنڀالڻ کان وٺي معاشي بحالي حڪومت جي اولين ترجيح رهي آهي. اسٽيڪ هولڊرز سان وسيع مشاورت جي ذريعي، مسلسل معاشي بحران جي بنيادي سببن جي نشاندهي ڪئي وئي. انهن مان مکيه هو ’بوم-بسٽ سائيڪل‘جو بنيادي مسئلو، جتي هر بوم جي پٺيان ادائيگين جي توازن جي چئلينج هو. کپت تي ٻڌل ترقي جي اڳواڻي ۾ اعلي ترقي جو بنياد قرضن جي وسيلن مشتمل هو. ان جي نتيجي ۾، معيشت کي ٻن خسارن کي منهن ڏيڻو پيو، جنهن جي نتيجي ۾ پائيدار ترقي نه ٿي سگهي.
برآمدات هن فريم ورڪ جو پهريون E آهي ان جي نازڪ قدر جي ڪري. گلوبل سائوٿ ۾ سڀ ڪامياب اقتصاديات، مثال طور، چين، ويٽنام ۽ ڏکڻ ڪوريا برآمدات جي اڳواڻي واري ترقي واري ماڊل کي چونڊيو آهي. پاڪستان تاريخي طور تي درآمد جي بنياد تي استعمال تي ڀاڙيندو رهيو آهي، جنهن جي ڪري ادائگي ۾ عدم توازن پيدا ٿيو آهي. ھاڻي اسان کي ھن برآمداتي ترقي واري ماڊل ڏانھن منتقل ٿيڻو پوندو ته جيئن دائم بوم ۽ برسٽ سائيڪلز کي منهن ڏيڻ لاءِ غير ملڪي ڪرنسي جي ليڪوڊٽي چيلينجز کي منهن ڏئي، ۽ پيداواري واڌ، پيداوار ۽ مارڪيٽ جي تنوع، برانڊ ڊولپمينٽ، واپار تي زور ڏيندي معيشت کي مسابقت واري حالت ۾ رکڻو پوندو. پيداوار جي نيٽ ورڪن کي گلوبل ويليو چينز سان ڳنڍڻو پوندو.
مدو پورو ڪندڙ حڪومت برآمدات کي وڌائڻ لاءِ ڪيترائي قدم شروع ڪيا آهن، جن ۾ نيشنل پراڊڪٽوٽي ماسٽر پلان APO ۽ KDI جي تعاون سان پيداوار وڌائڻ، وچ ايشيا ۽ خليجي رياستن سان واپاري معاهدا، ۽ بين الاقوامي علائقائي واپار کي بهتر بڻائڻ لاءِ ايران سان سرحدي مارڪيٽ جو قيام شامل آهن. ٽيرف کي منطقي بڻائڻ، ايڪسپورٽ ريڊينيس پروگرام جو آغاز، ٽريڊ مارڪ رجسٽريشن لاءِ جي ايلِ قانون جو اعلان، انفارميشن ۽ ڪميونيڪيشن ٽيڪنالاجي مصنوعات جي برآمدات کي وڌائڻ لاءِ اي-تجارت ۽ اي ڪامرس ايڪسپورٽ فريم ورڪ، ۽ بورڊ آف انويسٽمينٽ جي پاڪستان ريگيوليٽري ريفارم انيشيٽو. پاڪستان ۾ ڪاروبار ڪرڻ جي آسانيءَ کي بهتر بنائڻ.
ٻيو اي-پاڪستان آهي، جيڪو انفارميشن ۽ ڪميونيڪيشن ٽيڪنالاجي جي تبديليءَ واري طاقت کي تسليم ڪري ٿو ۽ ان جو مقصد هڪ ڊجيٽل معيشت ٺاهڻ ۽ پاڪستان ۾ ڊجيٽل انفراسٽرڪچر کي وڌائڻ آهي. في الحال، ICT برآمدات جو اندازو لڳايو ويو آهي $2.5 بلين کان وڌيڪ، علائقائي مقابلي جي ڀيٽ ۾ خاص طور تي گهٽ آهي. آئي ٽي شعبي ۾ ملازم موجوده افرادي قوت 625,000 جي لڳ ڀڳ آهي جنهن ۾ فري لانسرز شامل آهن. يونيورسٽيون لڳ ڀڳ هر سال 25,000 گريجوئيٽ پيدا ڪن ٿيون. صرف روبوٽڪس ۽ مصنوعي ذهانت جي عالمي مارڪيٽ جي سائيز 2030 تائين 563 بلين ڊالر کان وڌي ويندي.
جديد ڊجيٽل خدمتن جي تيزيءَ سان ترسيل لاءِ بنيادي ڍانچي ۽ ادارتي فريم ورڪ سان گڏ هڪ جامع ڊجيٽل ماحولياتي نظام ٺاهڻ لاءِ، حڪومت ڪيترائي قدم کنيا آهن جهڙوڪ اي-ڪامرس پاليسي جوڙڻ، نيشنل انفارميشن ٽيڪنالاجي بورڊ جو قيام، نيشنل انڪيوبيشن سينٽر، نيشنل سينٽر آف روبوٽڪس. ۽ آٽوميشن، نيشنل سينٽر فار سائبر سيڪيورٽي، سينٽر فار ايڪسيلنس ان AI. انهن قدمن سان آئي ٽي شعبي کي هٿي ملندي، خدمت جي فراهمي بهتر ٿيندي ۽ معاشي خوشحالي ايندي.
ٽيون اي – ماحوليات ۽ موسمياتي تبديلي – ماحولياتي چئلينجن ۽ موسمي تبديلين کي منهن ڏيڻ جي اهميت کي اجاگر ڪري ٿو. پاڪستان کي پنهنجي ماحول، پاڻي جي وسيلن ۽ خوراڪ جي تحفظ کي يقيني بڻائڻ ۾ اهم چئلينجز کي منهن ڏيڻو پوي ٿو. تازن سالن ۾، موسمياتي تبديلي جي اثر انهن چئلينج کي وڌيڪ خراب ڪيو آهي. گذريل سال جي تباهي واري ٻوڏ واضح طور تي ظاهر ڪيو ته 2021 جي موسمياتي خطرن جي انڊيڪس ۾ پاڪستان کي اٺين نمبر تي سڀ کان وڌيڪ خطرناڪ قرار ڏنو ويو. وڌندڙ آبادي ۽ پاڻي جي وسيلن جي سنڀال واري فقدان سبب، پاڪستان کي جلد ئي پاڻي جي کوٽ جي بحران کي منهن ڏيڻو پوندو. ان کان علاوه، ڏڪار جي تعداد گذريل ڏهاڪي ۾ وڌي وئي آهي، فوري طور تي خوراڪ جي حفاظت جي خطرن کي منهن ڏيڻ لاءِ اپاءَ ورتا ويا آهن.
موسمياتي تبديليءَ جي اثرن کي گھٽائڻ لاءِ ايندڙ حڪومت ڪيترائي قدم کڻڻا پوندا. انهن ۾ اهم آهن ڪلين گرين پاڪستان انيشي ايٽو، نيشنل ڪلين ايئر پاليسي 2023، 4 آر ايف جي حڪمت عملي، سنڌ ڪوسٽل رزيلينس پروجيڪٽ، لچڪدار شهرن لاءِ گرين انفرااسٽرڪچر، گلگت بلتستان ۾ ڳوٺاڻن جي ترقي ۽ موسمياتي لچڪ، لچڪ وڌائڻ ۽ بلوچستان ۾ معيشت جي تنوع. . . فوڊ ۽ واٽر سيڪيورٽي پروجيڪٽ ۾ شامل آهن: ورٽيڪل فارمنگ، ريجنريٽو فارمنگ، چانورن، ڪمند ۽ ڪڻڪ جي پيداوار ۾ واڌارو، ناولونگ ڊيم پروجيڪٽ، سنڌ واٽر اينڊ ايگريڪلچر ٽرانسفارميشن پروجيڪٽ، ۽ گندي پاڻي جي صفائي بائيو ميڊيئيشن ذريعي ڪرڻ قابل ذڪر قدم آهن.
چوٿين E توانائي آهي. توانائي جي کوٽ پاڪستان جي سماجي ۽ اقتصادي استحڪام کي ڊگهي عرصي کان متاثر ڪري رهي آهي. 2013ع کان 2018ع تائين، پاڪستان چين-پاڪستان اقتصادي راهداري تحت انهن شارٽ فالن کي پورو ڪرڻ لاءِ هڪ پرجوش قدم کنيا، جنهن ۾ انرجي ميڪس ۾ 12,230 ميگاواٽ شامل ڪيو ويو. بجلي پيدا ڪرڻ جي منصوبن کان علاوه مٽياري کان لاهور تائين 660 ڪي وي ايڇ وي ڊي سي ٽرانسميشن لائين پروجيڪٽ 4,000 ميگاواٽ جي پيداوار لاءِ گرڊ انفراسٽرڪچر کي وڌايو آهي. حڪومت بجلي جي پيداوار ۾ اهم سيڙپڪاري ڪئي آهي، جنهن ۾ ڪوئلي، هائيڊرو ۽ قابل تجديد ذريعا شامل آهن. نوٽيفڪيشن جهڙوڪ گرين بلڊنگ ڪوڊس ۽ موسمياتي لچڪدار انفراسٽرڪچر لاءِ سستي ۽ پائيدار توانائي جي حل کي يقيني بڻائيندو.
حڪومت پڻ قابل تجديد توانائي جي ذريعن جهڙوڪ ونڊ، سولر ۽ هائيڊرو پاور ۾ سيڙپڪاري ڪندي پنهنجي توانائي جي ميلاپ کي متنوع ڪرڻ لاءِ گڏيل ڪوششون ڪري رهي آهي. ان سلسلي ۾، متبادل ۽ قابل تجديد توانائي پاليسي قابل تجديد توانائي جي منصوبن لاءِ هڪ مددگار ماحول فراهم ڪري ٿي، ۽ گرين انرجي جي شعبي ۾ نجي سرمائي کي راغب ڪرڻ ذريعي 2025 تائين 20 سيڪڙو ۽ 2030 تائين 30 سيڪڙو تائين سبز توانائي جي گنجائش کي وڌائي ٿي. نتيجي طور، ان جا مثبت نتيجا ڏيکاريا آهن.
اهڙي طرح، ٿر جي ڪوئلي جا مقامي ذريعا، جيڪي اڳ ۾ ئي قومي گرڊ ۾ 1320 ميگاواٽ جو حصو ڏئي رهيا آهن، انهن کي موثر ۽ ماحولياتي طور ذميوار طريقي سان استعمال ڪيو ويندو. توانائي جي ڪارڪردگي ۽ بچاءُ هڪ ٻي ترجيح آهي، جيڪا پاڪستان کي پنهنجي بنيادي توانائي جي فراهمي جو 10-15 سيڪڙو تائين بچائڻ ۾ مدد ڪري سگهي ٿي. ان مقصد کي حاصل ڪرڻ لاءِ حڪومت نيشنل انرجي ايفيشينسي اينڊ ڪنزرويشن پاليسي 2023 شروع ڪئي آهي.
5 اِي برابري ۽ بااختيارگي آهي. فريم ورڪ جو هي قدم شامل معاشي ترقي کي فروغ ڏيڻ ۾ برابري جي وڏي اهميت کي تسليم ڪري ٿو ۽ نتيجي طور، آفاقي پاليسين، مثبت عملن، ۽ ٽارگيٽ ڪيل مداخلتن جي هڪ اسٽريٽجڪ امتزاج جي سفارش ڪري ٿو. ڪيتريون ئي مداخلتون آبادي جي منصوبابندي کي وڌائڻ جي ڪوشش ڪن ٿيون جڏهن ته سڀني شهرين لاء رسائي ۽ اعلي معيار جي صحت، تعليم، ۽ سماجي تحفظ جي خدمتن کي يقيني بڻائي. صحت جي شعبي ۾ سڌارن جو مقصد عالمي صحت جي ڪوريج، هيپاٽائيٽس، ذيابيطس ۽ پوليو جي خاتمي لاءِ قومي پروگرام، ڪينسر جي علاج لاءِ سرڪاري اسپتالن ۽ سرڪاري اسپتالن جي تعمير، غذائيت جي پروگرامن کي لاڳو ڪرڻ، خانداني منصوبه بندي جون خدمتون فراهم ڪرڻ، ۽ مدافعتي ڪوريج کي وسيع ڪرڻ آهي.
تعليم جي شعبي ۾ اهم مداخلتن ۾ اسڪول کان ٻاهر ٻارن جي بحران کي منهن ڏيڻ لاءِ قومي فنڊ جو قيام، اسلام آباد ۾ عالمگير داخلا حاصل ڪرڻ، ورچوئل اسڪولنگ ۽ فاصلن جي سکيا جا پروگرام متعارف ڪرائڻ، نصاب ۽ تشخيصي نظام کي سڌارڻ، يو ايس-پاڪستان جي وچ ۾ ترقي شامل آهي. نالج ڪوريڊور، عالمي سطح تي 25 اعليٰ درجي جي يونيورسٽين لاءِ اسڪالر شپ فراهم ڪرڻ، بلوچستان ۽ اڳوڻي فاٽا وارن علائقن جي شاگردن کي 5,000 اعليٰ تعليمي اسڪالر فراهم ڪرڻ، ۽ ترقي يافته علائقن ۾ يونيورسٽي ڪئمپسز کي وڌائڻ به هن پروگرام جو حصو آهي.
نوجوانن، عورتن ۽ مختلف طور تي معذور ماڻهن کي سهولت ڏيڻ لاءِ نمايان قدم شامل آهن مهارتن جي ترقيءَ جا پروگرام، بااختيار نوجوان انٽرنشپ پروگرام تحت 60,000 انٽرنشپ، پي ايم ليپ ٽاپ اسڪيم تحت 100,000 ليپ ٽاپ، هڪ انوويشن فنڊ، سود کان پاڪ ڪاروبار ۽ راندين جي تعمير، زراعت ڪمپليڪس، عورتن لاءِ موبليٽي سپورٽ اسڪيم تي عمل ڪرڻ، ۽ مختلف معذور ماڻهن لاءِ خاص تعليم ۽ ٽيڪنيڪل ٽريننگ سينٽر قائم ڪرڻ. ان کان علاوه، علائقائي برابري کي فروغ ڏيڻ لاءِ 20 غريب ضلعن جي سماجي ۽ اقتصادي ترقي لاءِ هڪ خاص ترقياتي اسڪيم تي عمل ڪيو پيو وڃي.
قصو ڪوتاهه ته، 5Es فريم ورڪ پاڪستان جي معيشت کي چوڌاري ڦرڻ لاءِ هڪ جامع طريقو مهيا ڪري ٿو. پاڪستان پنهنجي معاشي چئلينجن کي منهن ڏيڻ جي صلاحيت رکي ٿو ۽ عالمي سطح تي هڪ متحرڪ ۽ خوشحال قوم طور اڀري سگهي ٿو. ايڪسپورٽ جي اڳواڻي ۾ ترقي، ڊجيٽل تبديلي، ماحولياتي استحڪام، توانائي جي تنوع، ۽ جامع ترقي تي ڌيان ڏيڻ سان، ملڪ پائيدار اقتصادي ترقي حاصل ڪري سگهي ٿو.
5Es کي لاڳو ڪرڻ سڀني اهم اسٽيڪ هولڊرز جي مضبوط عزم جي ضرورت آهي. اسان کي تقسيم، پولرائزڊ ۽ نفرت تي ٻڌل سياست کان اڳتي وڌڻ جي ضرورت آهي ۽ ضروري ڍانچي وارن سڌارن کي لاڳو ڪرڻ لاءِ پرعزم رهڻو پوندو جيڪي پاڪستان کي اقتصادي خوشحالي جي پائيدار راهه تي گامزن ڪندا.
ليکڪ منصوبابندي، ترقي ۽ خاص قدمن جو وفاقي وزير آهي. هي مضمون انگريزي ۾ دي نيوز اخبار م شايع ٿيو، جيڪو اسين پنهنجي پڙهندڙن لاءِ سندن ٿورن سان پيس ڪريون ٿا.
ليکڪ جو ٽوئٽر هينڊل @betterpakistan
