ڪراچي(ايڊيٽر ڊيسڪ) تاريخي پيغام ۽ دستاويز جيڪي پڙهڻ ۽ سمجهه کان ٻاهر ڪوڊن ۾ لڪيل هوندا آهن، دنيا جي لائبريرين ۽ آرڪائيوز ۾ هر هنڌ ملي سگهن ٿا. مصنوعي ذهانت تاريخدانن کي انهن پراسرار متنن جا راز کولڻ ۾ مدد ڪري رهي آهي.
ويٽيڪن لائبريري جي آرڪائيوز جي اندر هڪ پراسرار هٿ سان لکيل ڪتاب، عجيب نشانين سان ڀريل، 400 سالن کان وڌيڪ وقت تائين اڻ پڙهيل پيو هو. ان جي ڳجهن صفحن ۾ بظاهر انساني جسم جي بيمارين لاءِ “علاج جا راز” لڪيل هئا. ان دور ۾ اهڙن علاج کي ڳجهو رکيو ويندو هو، ڇو ته انهن تي جادوگري جا شڪ يا الزام لڳي سگهن پيا.
“بورگ سائفر” جي نالي سان سڃاتل هي 408 صفحن وارو مسودو گهڻو ڪري سمجهه کان ٻاهر هو. اهو 34 اڻڄاتل نشانين، ڪجهه رومن اکرن ۽ هڪ عربي ۾ لکيل صفحي تي مشتمل ڪوڊ ۾ لکيل هو. ان جو ڪو به ڄاتل سڃاتل حل موجود نه هو، ۽ قديم هئڻ سبب ڪجهه صفحا خراب به ٿي چڪا هئا، جنهن ڪري پڙهڻ وڌيڪ ڏکيو ٿي ويو.
پر مشين لرننگ (AI جو هڪ حصو) جي مدد سان محققن اهو ڪوڊ حل ڪيو. هنن دريافت ڪيو ته متن ۾ هزارين عجيب علاج بيان ٿيل هئا، جهڙوڪ سٺو معيار وارو ڳاڙهو شراب پيئڻ يا جائفل کي خمير ڪري اٽي ۾ ملائي دستن جي بيماري جو علاج ڪرڻ.
اسٽاڪ هوم يونيورسٽي جي ڪمپيوٽيشينل لنگوسٽڪس جي پروفيسر بيئٽا ميگيسي چوي ٿي ته: “هي اهڙو ڪم آهي جيئن جاسوسي هجي، جتي هر نشان، هر نمونو ۽ هر جزوي حل اسان کي ڪنهن جي راز ۽ گم ٿيل تاريخي دنيا ڏانهن ويجهو ڪري ٿو.”
AI جي باوجود به ڪوڊ کولڻ جو عمل تمام محنت طلب هو.
هاڻي ميگيسي ۽ سندس ساٿي AI کي وڌيڪ مؤثر طريقي سان تاريخي ڪوڊ کولڻ لاءِ استعمال ڪرڻ تي ڪم ڪري رهيا آهن، جنهن سان اڳ ۾ اڻ حل ٿيل لڪل معلومات ظاهر ٿي سگهي ٿي.
اندازي مطابق، دنيا جي آرڪائيوز ۽ لائبريرين ۾ لڳ ڀڳ هڪ سيڪڙو مواد مڪمل يا جزوي طور ڪوڊ ٿيل آهي. ڪجهه ابتدائي ڪوڊ قديم يونان ۽ روم تائين وڃن ٿا.
ڌوڪو ڏيندڙ مواد، مئل ٻوليون ۽ خراب هٿ لکائي
ڪوڊ ٿيل تاريخي دستاويز سفارتي راز، ڳجهين تنظيمن جون رسمون، طبي ڄاڻ، محبت جا معاملا ۽ روزمره جون لڪل ڳالهيون ظاهر ڪن ٿا. ڪڏهن ڪڏهن انهن کي کولڻ سان پوري تاريخي ڄاڻ بدلجي سگهي ٿي.
مثال طور، هڪ ڪوڊ ٿيل خط مان ظاهر ٿيو ته ميري ڪوئن آف اسڪاٽس پنهنجي قيد دوران سياسي سازشن ۾ شامل هئي.
تاريخي ڪوڊ ڪڏهن سادو به هوندو آهي، جيئن بورگ سائفر جنهن ۾ هر نشان کي هڪ مخصوص اکر سان تبديل ڪيو ويو هو. پر ڪجهه ڪوڊ تمام پيچيده هوندا آهن، جتي اضافي نشان به شامل ڪيا ويندا آهن يا هڪ ئي اکر لاءِ ڪيترائي نشان استعمال ٿين ٿا.
AI ڪيئن مدد ڪري رهي آهي
هاڻي AI اوزار جهڙوڪ “Transkribus” پراڻن دستاويزن کي تيزيءَ سان ڊجيٽل متن ۾ تبديل ڪري رهيا آهن، جنهن کان پوءِ انهن کي پڙهڻ ۽ حل ڪرڻ آسان ٿي وڃي ٿو.
“ڊيسڪريپٽ” پروجيڪٽ ۾ محقق اهڙا AI ماڊل ٺاهي رهيا آهن جيڪي مختلف ٻولين، رسم الخط ۽ علامتن کي سڃاڻي سگهن.
AI جو مستقبل
محقق هاڻي اهڙي AI تي ڪم ڪري رهيا آهن جيڪو تصوير ڏسي سڌو ڪوڊ به کولڻ جي قابل هجي، يعني ٽرانسڪرپشن ۽ ڊيڪوڊنگ هڪ ئي قدم ۾ ٿي وڃي.
انهن جو مقصد اهڙا پراڻا راز کولڻ آهي جيڪي صدين کان حل نه ٿي سگهيا آهن، جهڙوڪ قديم يونان جو “لينئر A” يا ڪريٽ جو 4,000 سال پراڻو “Phaistos Disc”.
ميگيسي جو چوڻ آهي: “مون کي صرف هڪ راز حل ڪرڻ ۾ دلچسپي ناهي، پر اهڙا طريقا ٺاهڻ ۾ آهيان جيڪي ڪيترن ئي تاريخي مسئلن کي حل ڪرڻ ۾ مدد ڏين.”
