شنگهائي(ايڊيٽر ڊيسڪ) هي مصنوعي ذهانت (AI) بابت هڪ عالمي سربراهه اجلاس هو، پر ان مان نڪتل پيغام عالمي جيو-سياسي حقيقتن سان ڀرپور هو.
چين جي صدر شي جن پنگ جمعي ڏينهن دنيا جي ملڪن تي زور ڏنو ته هو مصنوعي ذهانت جي شعبي ۾ گڏجي ڪم ڪن ۽ يقيني بڻائين ته ڪو به هڪ ملڪ هن ٽيڪنالاجي تي اجارا داري قائم نه ڪري. مبصرن موجب، سندس اهو بيان آمريڪا ڏانهن هڪ اڻسڌي تنقيد هو.
شي جن پنگ شنگهائي ۾ هڪ وڏي ٽيڪنالاجي ڪانفرنس کي خطاب ڪيو، جتي چين اهڙيون جديد ٽيڪنالاجيون پيش ڪيون، جيڪي ڪيترن ئي شعبن ۾ آمريڪا جي صلاحيتن جو مقابلو ڪري رهيون آهن.
چين ۽ آمريڪا هن وقت ٽيڪنالاجي ۽ مصنوعي ذهانت ۾ برتري حاصل ڪرڻ لاءِ سخت مقابلي ۾ آهن، ۽ ٻئي ملڪ هڪ ٻئي جي ترقي کي پنهنجي اڳڀرائي روڪڻ جي ڪوشش طور ڏسن ٿا.
جيئن جيئن چيني AI ماڊلز عالمي سطح تي مقبوليت حاصل ڪري رهيا آهن، تيئن تيئن بيجنگ پاڻ کي مصنوعي ذهانت جي نئين عالمي نظام جو اڳواڻ بڻائڻ جي ڪوشش ڪري رهيو آهي، جنهن سان هو هن تيزي سان ترقي ڪندڙ ٽيڪنالاجي جي ترقي ۽ ضابطن تي آمريڪا جي اثر کي چئلينج ڪري رهيو آهي.
WAICO اتحاد جو قيام
ان حڪمت عملي جو اهم حصو 29 ملڪن تي ٻڌل نئون اتحاد آهي، جنهن جو اعلان چين خميس ڏينهن ورلڊ آرٽيفيشل انٽيليجنس ڪوآپريشن آرگنائيزيشن (WAICO) جي نالي سان ڪيو. ان اعليٰ سطحي تقريب ۾ گڏيل قومن جي سيڪريٽري جنرل انتونيو گوتيريش پڻ شرڪت ڪئي.
شي جن پنگ ڇا چيو؟
شنگهائي ۾ منعقد ٿيل ورلڊ آرٽيفيشل انٽيليجنس ڪانفرنس کي خطاب ڪندي شي جن پنگ ملڪن کي اپيل ڪئي ته هو اوپن سورس مصنوعي ذهانت پاران فراهم ڪيل “تاريخي موقعي” مان فائدو وٺن.
هن چيو ته چين ترقي پذير ملڪن کي مصنوعي ذهانت جي صلاحيتن تائين برابري جي بنياد تي رسائي فراهم ڪرڻ ۾ پنهنجو ڪردار ادا ڪيو آهي، جيئن “تاريخي ناانصافين جي نئين صورت” پيدا ٿيڻ کان بچي سگهجي. هن اعلان ڪيو ته بيجنگ آفريڪا، لاطيني آمريڪا ۽ ايشيا جي ملڪن سان تعاون جاري رکندو.
شي جن پنگ چيو: “مصنوعي ذهانت جي ترقي ڪنهن هڪ ملڪ جي اڪيلي ڪارڪردگي نه، پر عالمي تعاون جي هڪ گڏيل سمفني هجڻ گهرجي.”
هن وڌيڪ چيو: “اسان کي گڏجي ان ڳالهه جي مخالفت ڪرڻ گهرجي ته مصنوعي ذهانت جي ميدان ۾ قومي سلامتي جي تصور کي حد کان وڌيڪ وڌايو وڃي يا هڪ ملڪ جي سلامتي کي ٻين ملڪن جي سلامتي تي ترجيح ڏني وڃي.”
صدر شي اهو به زور ڀريو ته AI لاءِ “انسان-مرڪز” وارو طريقو اختيار ڪيو وڃي، جنهن تحت مصنوعي ذهانت هميشه انساني ڪنٽرول هيٺ رهي. هن چيو ته ان لاءِ قانوني ضابطا، ٽيڪنالاجي نگراني، اڳواٽ خبرداري ۽ هنگامي ردعمل جا نظام ضروري آهن.
WAICO ڇا آهي؟
هي بين الحڪومتي تنظيم 16 جولاءِ تي باضابطه طور قائم ڪئي وئي، جيتوڻيڪ چين گذريل سال کان عالمي AI اتحاد جو خيال پيش ڪندو رهيو آهي.
هن تنظيم جو مقصد عالمي تعاون کي هٿي ڏيڻ ۽ اهڙا گڏيل ضابطا تيار ڪرڻ آهي، جيڪي يقيني بڻائين ته مصنوعي ذهانت انسانن لاءِ محفوظ ۽ فائديمند هجي.
شنگهائي ۾ قائم هن اداري جي 29 باني ميمبر ملڪن ۾ گلوبل سائوٿ جا ڪيترائي اهم ملڪ شامل آهن، جن ۾ انڊونيشيا، برازيل، ملائيشيا، ڏکڻ آفريڪا، سينيگال، روس ۽ پاڪستان شامل آهن.
تجزئي نگارن جو خيال آهي ته بيجنگ هن اتحاد ذريعي گڏيل قومن ۾ مصنوعي ذهانت بابت عالمي پاليسين جي رخ تي اثرانداز ٿيڻ جي ڪوشش ڪندو.
هي معاملو اهم ڇو آهي؟
مصنوعي ذهانت چين جي صنعتي پاليسي جو هڪ اهم ستون بڻجي چڪي آهي. بيجنگ چپس جي پيداوار کان وٺي صارفين تائين استعمال لاءِ هڪ خودمختيار ملڪي نظام تيار ڪرڻ ۾ اربين ڊالرن جي سيڙپڪاري ڪئي آهي.
انهيءَ سبب چين ۽ آمريڪا وچ ۾ “چپ وار” (Chip War) شروع ٿي وئي آهي، جتي ٻئي ملڪ جديد فوجي هٿيارن، AI نظامن ۽ ٻين چپ تي ٻڌل ٽيڪنالاجين تي ڪنٽرول حاصل ڪرڻ لاءِ مقابلو ڪري رهيا آهن.
جيتوڻيڪ چين جديد ترين سيمي ڪنڊڪٽرز تائين رسائي ۾ آمريڪا کان پوئتي آهي، پر مصنوعي ذهانت کي هلائڻ ۽ تربيت ڏيڻ لاءِ گهربل وڏن ڊيٽا سينٽرن کي توانائي فراهم ڪرڻ ۾ هن وقت چين کي برتري حاصل آهي. ان سان گڏ چين انهن ناياب معدنيات جي پيداوار ۾ به اڳڀرو آهي، جيڪي چپس ٺاهڻ لاءِ انتهائي اهم آهن.
سستي بجلي جي وڏي فراهمي به چين کي فائدو ڏئي رهي آهي. بيجنگ هن وقت آمريڪا جي ڀيٽ ۾ ٻه ڀيرا وڌيڪ بجلي پيدا ڪري ٿو، ۽ سرڪاري سيڙپڪاري سبب اهو فرق مستقبل ۾ وڌيڪ وڌڻ جو امڪان آهي.
آمريڪا جون پابنديون، چين جو ردعمل
آمريڪا قومي سلامتي جا خدشا ظاهر ڪندي چين تي جديد ٽيڪنالاجي جي برآمد تي پابنديون لاڳو ڪري چڪو آهي.
بيجنگ جو موقف آهي ته واشنگٽن جون اهي پابنديون دراصل چين جي مصنوعي ذهانت واري ترقي کي روڪڻ جي ڪوشش آهن.
مئي ۾ آمريڪي واپار واري کاتي تصديق ڪئي ته چين سان لاڳاپيل ڪمپنين جي ماتحت ادارن ڏانهن اهم سيمي ڪنڊڪٽرز جي موڪل تي پابنديون برقرار رهنديون. ان جي جواب ۾ چين به آمريڪي ڪمپنين ڏانهن ٻٽي استعمال واري ٽيڪنالاجي ۽ اهم معدنيات جي برآمد تي پابندي لڳائي ڇڏي.
AI بابت عالمي ضابطا ٺاهڻ جو چئلينج
دنيا جا ڪيترائي ملڪ مصنوعي ذهانت جي تيز رفتار ترقي سان هم آهنگ ضابطا ٺاهڻ ۾ ناڪام رهيا آهن. خاص طور تي فوجي استعمال جهڙن معاملن سبب AI جي ضابطي بابت عالمي سطح تي سخت بحث جاري آهي.
هاڻي AI ڪانفرنس ۽ WAICO اتحاد جي اڳواڻي ڪندي چين اهڙي پوزيشن ۾ اچي ويو آهي، جتان هو عالمي AI پاليسين جي شڪل ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري سگهي ٿو.
WAICO جي پس منظر
چين جي وزيراعظم لي چيانگ پهريون ڀيرو جولاءِ 2025ع ۾ WAICO قائم ڪرڻ جو منصوبو پيش ڪيو هو.
تجزئي نگارن جو چوڻ آهي ته بيجنگ هاڻي صرف چيني AI ڍانچي کي ٻين ملڪن تائين پهچائڻ بدران، عالمي AI پاليسين ۽ ادارن کي به پنهنجي مفادن موجب ترتيب ڏيڻ جي ڪوشش ڪري رهيو آهي، جيئن هو آمريڪا کان اڳ عالمي سطح تي پنهنجو اثر وڌائي سگهي.
ماهرن جو چوڻ آهي ته جيئن چين ماضي ۾ آمريڪي اثر هيٺ انٽرنيٽ جي نظام کان محتاط رهيو ۽ پنهنجي اندروني انٽرنيٽ کي الڳ رکڻ جي پاليسي اختيار ڪئي، تيئن هاڻي مصنوعي ذهانت جي عالمي ضابطن جي شروعاتي مرحلي ۾ اڳڀرائي ڪندي هو ان روايت کي پنهنجي حق ۾ تبديل ڪرڻ چاهي ٿو.
تجزئي نگارن موجب، وچولي طاقت وارن ۽ گهٽ آمدني وارن اتحادي ملڪن جي حمايت سان چين گڏيل قومن ۾ به پنهنجي موقف کي وڌيڪ مضبوط بڻائي سگهي ٿو.
آمريڪي ٿنڪ ٽينڪ ڪارنيگي اينڊومينٽ فار انٽرنيشنل پيس جي گورننس ماهر اريندراجيت باسو پنهنجي تجزيي ۾ لکيو آهي: “جيئن واشنگٽن تيزي سان عالمي سائبر ۽ مصنوعي ذهانت بابت معيار مقرر ڪرڻ جي عمل کان پوئتي هٽي رهيو آهي ۽ سائبر سفارتڪاري لاءِ مالي سهڪار به گهٽائي رهيو آهي، تيئن بيجنگ عالمي قيادت جو مظاهرو ڪرڻ لاءِ وڌيڪ سرگرم ٿي رهيو آهي.”
هن وڌيڪ لکيو: “ان ذريعي چين اميد رکي ٿو ته گلوبل سائوٿ جا ملڪ ٽيڪنالاجي بابت سندس رياست-مرڪز حڪمراني واري تصور کي قبول ڪندا.”
