ليکڪ: اعجاز مهر
منهنجي نظر مان اڄ هڪ ويڊيو ڪلپ گذري جنهن ۾ ڪشمير اڳواڻ سردار ابراهيم جي خاندان جي فرد دعويٰ ڪئي ته جنرل ايوب خان، جنرل ضياالحق ۽ جنرل مشرف جي وقتن ۾ پاڪستان جي 62 هزار هم چورس ڪلوميٽر ڌرتي چين ۽ ڀارت حوالي ڪئي هئي.
مون ان بابت اڳ ۾ به ٻڌو هو پر ايڏي وڏي ايراضي بابت پهريون ڀيرو ٻڌم ته ڇرڪ نڪري ويو. خيال آيو ته ان بابت تحقيق ڪجي ۽ حقيقت ڄاڻجي. مون چيٽ جي پي ٽي سان ڪچهري شروع ڪئي، جنهن ۾ مليل ڄاڻ اوهان سان شيئر ڪريان پيو.
ڇا ڪارگل جنگ ۾ ڀارت پاڪستاني زمين تي قبضو ڪيو؟
ڪارگل جنگ جيڪا 3 مئي 1999ع کان شروع ٿي، 4 جولاءِ تي تڏهوڪي وزيراعظم محمد نواز شريف جي آمريڪي صدر بل ڪلنٽن سان ٿيل ملاقات بعد پاڪستاني فوجون پوئتي هٽيون ۽ 26 جولاءِ تي باضابطه طور جنگ ختم ٿي هئي. هي جنگ پاڪستان ۽ ڀارت وچ ۾ لائين آف ڪنٽرول (LoC) تي وڙهي وئي.
نواز شريف ان وقت چيو هو ته ڪارگل جنگ شروع ڪرڻ بابت تڏهوڪي آرمي چيف جنرل پرويز مشرف کانئس اجازت نه ورتي هئي. جڏهن ته مشرف جي دعويٰ هئي ته اسان جنگ کٽي هئي پر نواز شريف فوج کي پوئتي هٽڻ جو حڪم ڏئي جنگ هارائي.
هنن جون دعوائون پنهنجي جاءِ تي پر ان وقت جي ايڇ ڪيو ۾ ڪارگل جنگ (1999ع) دوران ليفٽيننٽ جنرل محمد عزيز خان پاڪستان فوج ۾ چيف آف جنرل اسٽاف هو ۽ فوج ۾ آرمي چيف بعد اهو هڪ اهم عهدو سمجهيو ويندو آهي. جنهن بعد ۾ هڪ ٽي وي پروگرام ۾ چيو هو ته ڪارگل جنگ دوران پاڪستان پنهنجي فوجين جا لاش به وصول نه ڪيا هئا، جيڪا ڳالهه تازو قصور واري جلسي۾ مولانا فضل الرحمان به ورجائي هئي، جنهن تي سندس خلاف ڪجهه حلقن مان تنقيد به ٿي هئي.
ڪشميري اڳواڻ جي ڪلپ ۾ دعويٰ ڪئي وئي ته جنرل مشرف جي دور ۾ ڪارگل جنگ دوران 14 هزار هم چورس ڌرتي تي ڀارت قبضو ڪيو هو پر حقيقت اها آهي ته ڀارت هڪ انچ تي به قبضو نه ڪيو هو.
ڪارگل جنگ دوران پاڪستاني فوج ۽ ويڙهاڪن پاران ڀارتي پاسي جي لائين آف ڪنٽرول (LoC) جي ڀرسان ڪجهه بلند چوٽين ۽ مورچن تي قبضا ڪيا ويا. ڀارتي ڌنارن فوجي چر پر ڏسي پنهنجي فوج کي اطلاع ڪيو، جنهن بعد ڀارتي فوج “آپريشن وجي” نالي ڪاروائي شروع ڪئي ۽ چوٽيون ٻيهر پنهنجي قبضي ۾ آنديون.
ڪجهه پاڪستاني تجزياڪار چون ٿا ته ڪجهه ننڍيون چوٽيون يا مورچا ڀارت جي قبضي ۾ هليا ويا، جڏهن ته ڀارتي موقف آهي ته هن صرف پنهنجون اڳوڻيون پوزيشنون ٻيهر حاصل ڪيون.
ضيا دور ۾ سياچين تي قبضي جو قصو
جنرل محمد ضياءُ الحق جي دور (1977–1988ع) ۾ سياچين گليشيئر جو وڏو حصو ڀارت جي قبضي هيٺ آيو. پر تاريخي لحاظ کان اهو چوڻ وڌيڪ درست ٿيندو ته ڀارت 1984ع ۾ فوجي ڪارروائي ذريعي معاهدي يا پاڪستان طرفان زمين ڏيڻ سبب. سياچين جي اهم چوٽين ۽ درن تي اڳواٽ قبضو ڪيو، نه ته ڪنهن
پسمنظر
1949ع جي ڪراچي معاهدي ۽ پوءِ 1972ع جي شمله معاهدي ۾ جنگبندي واري لائين (بعد ۾ لائن آف ڪنٽرول) کي پوائنٽ NJ9842 تائين واضح ڪيو ويو. ان کان اڳتي معاهدن ۾ صرف لکيو ويو: “thence north to the glaciers” يعني “اتان اتر طرف گليشيئرن ڏانهن”. انهيءَ غيرواضح جملي سبب پاڪستان ۽ ڀارت ٻنهي مختلف تشريحون ڪيون.
ڀارت جو قبضو
13 اپريل 1984ع تي ڀارت آپريشن ميگھدوت (Operation Meghdoot) شروع ڪيو ۽ سياچين گليشيئر جي مٿانهين علائقن، سالتورو ريج (Saltoro Ridge) جي اهم چوٽين، ۽ اهم درن جهڙوڪ سيا لا ۽ بلفونڊ لا تي قبضو ڪري ورتو. ڀارت اڳواٽ فوج پهچائي انهن بلندين تي ڪنٽرول حاصل ڪيو، جنهن سبب پاڪستان هيٺين پوزيشنن تائين محدود ٿي ويو.
پاڪستان جو ردعمل
پاڪستان فوجي ڪارروائي ڪئي، پر ڀارت اڳ ۾ ئي اهم بلنديون سنڀالي چڪو هو. ان کان پوءِ ٻنهي ملڪن وچ ۾ سخت ويڙهه ٿي، پر ڀارت سالتورو ريج تي پنهنجو ڪنٽرول برقرار رکيو.
عام طور تي چيو ويندو آهي ته ڀارت لڳ ڀڳ 2,500 کان 3,000 چورس ڪلوميٽر جي علائقي تي عملي فوجي ڪنٽرول حاصل ڪيو، پر مختلف ذريعن ۾ انگ اکر ڪجهه مختلف آهن. تڪرار جي نوعيت سبب صحيح انگ تي مڪمل اتفاق موجود ناهي.
ڇا اها ضياءُ الحق جي حڪومت جي غلطي هئي؟
ان بابت مختلف رايا موجود آهن: ڪجهه پاڪستاني فوجي ۽ سياسي تجزياڪار چون ٿا ته پاڪستان کي ڀارت جي تيارين بابت بروقت ڄاڻ نه ملي يا مناسب فوجي قدم نه کنيا ويا.
ٻيا ماهر چون ٿا ته موسم، رسد ۽ انتهائي ڏکين جاگرافيائي حالتن سبب پاڪستان لاءِ اڳواٽ اتي مستقل موجودگي برقرار رکڻ تمام مشڪل هئي.
ڀارتي مؤرخن جو موقف آهي ته سندن فوج اڳواٽ قدم کڻي اسٽريٽجڪ برتري حاصل ڪئي. تنهن ڪري، هي معاملو اڄ به ٻنهي ملڪن جي فوجي ۽ سياسي تاريخ ۾ بحث جو موضوع آهي.
نتيجو: ڀارت سالتورو ريج ۽ سياچين جي اهم بلندين تي فوجي ڪنٽرول حاصل ڪيو، جيڪو اڄ تائين وڏي حد تائين برقرار آهي.
آپريشن ميگهدوت جو نالو ڇو ڏنو ويو؟
“ميگهدوت” ڪالي داس جو هڪ مشهور نظم آهي، جنهن ۾ هڪ يڪشا (ديوتا جو خادم) جلاوطني دوران هڪ بادل کي قاصد بڻائي پنهنجي زال ڏانهن محبت جو پيغام موڪلي ٿو. انهيءَ ڪري “ميگهدوت” جي لفظي معنيٰ “ڪڪرن ذريعي پيغام” آهي.
فيلڊ مارشل ايوب خان چين کي ڇا ڏنو؟
فيلڊ مارشل ايوب خان جي دور ۾ جڏهن پرڏيهي کاتي جو وزيراعظم ذوالفقار علي ڀٽو هو، پاڪستان ۽ چين وچ ۾ سرحدي معاهدو (Sino-Pakistan Boundary Agreement) ٿيو هو. هي معاهدو 2 مارچ 1963ع تي بيجنگ ۾ صحيح ڪيو ويو.
معاهدي جا اهم نقطا هي هئا: پاڪستان ۽ چين، ڪشمير جي اترئين حصي ۾ پنهنجي گڏيل سرحد جو تعين ڪرڻ، هن معاهدي تحت پاڪستان، شڪسگام وادي (Shaksgam Valley) يا ٽرانس-قراقرم ٽريڪٽ (Trans-Karakoram Tract) جي لڳ ڀڳ 5,180 چورس ڪلوميٽر ايراضي چين جي انتظام هيٺ تسليم ڪئي. پاڪستان جو موقف اهو هو ته هي علائقو جمون ۽ ڪشمير جي تڪراري علائقي جو حصو آهي، تنهن ڪري معاهدو عارضي آهي. معاهدي ۾ اها شق شامل ڪئي وئي ته جيڪڏهن مستقبل ۾ ڪشمير جو حتمي فيصلو ٿي وڃي ته پوءِ پاڪستان ۽ لاڳاپيل حڪومت چين سان سرحد بابت ٻيهر ڳالهيون ڪري سگهي ٿي. چين هن معاهدي جي بدلي ۾ ڪجهه ننڍا سرحدي علائقا پاڪستان جي انتظام هيٺ تسليم ڪيا، تنهن ڪري سرڪاري طور ان کي صرف “زمين ڏيڻ” نه پر سرحدي حدبندي ۽ علائقن جي مٽاسٽا وارو معاهدو قرار ڏنو ويو.
پاڪستان ۽ چين هن معاهدي کي قانوني ۽ جائز سرحدي معاهدو قرار ڏين ٿا. پر ڀارت هن معاهدي کي قبول نٿو ڪري، ڇاڪاڻ ته سندس دعويٰ آهي ته شڪسگام وادي سڄي ڄمون ۽ ڪشمير جو حصو آهي، جنهن تي ڀارت پنهنجو حق ڄاڻائي ٿو. تنهن ڪري ڀارت جي نظر ۾ پاڪستان کي ان علائقي بابت معاهدو ڪرڻ جو اختيار نه هو. @aijazm
