ڪراچي(ويب ڊيسڪ)ايران ڇنڇر ڏينهن چيو آهي ته هرمز لنگهه جي ڪنٽرول بابت عمان سان معاهدو ويجهو آهي، پر رڳو اهو معاهدو سامونڊي رستو کولڻ لاءِ ڪافي نه هوندو. ٻئي پاسي گڏيل عرب امارات (يو اي اي) چيو آهي ته ايران هڪ ٻئي جهاز کي به نشانو بڻايو آهي.
هرمز لنگهه بابت ايران ۽ عمان وچ ۾ معاهدو هڪ وڏي معاهدي لاءِ انتهائي اهم سمجهيو پيو وڃي، جنهن جو مقصد 28 فيبروري تي آمريڪا ۽ اسرائيل پاران ايران تي شروع ڪيل حملن کانپوءِ شروع ٿيل جنگ کي ختم ڪرڻ آهي. ان جنگ جي نتيجي ۾ تهران دنيا جي اهم توانائي برآمد ڪندڙ سامونڊي رستي تي سخت پابندي قائم ڪري ڇڏي آهي.
هڪ آمريڪي عهديدار، جنهن پنهنجو نالو ظاهر نه ڪرڻ جي شرط تي ڳالهائيندي، جمعي ڏينهن چيو هو ته واشنگٽن کي اميد آهي ته هرمز جي ٻنهي پاسن تي واقع ايران ۽ عمان وچ ۾ جلد هڪ معاهدو ٿي ويندو، جنهن سان تيل جي عام آمدورفت ٻيهر شروع ٿي سگهي ٿي.
ايران جي پرڏيهي وزير عباس عراقچي چيو ته ايران ۽ عمان هرمز مان نئين سامونڊي رستي بابت معاهدي جي ”تمام ويجهو“ پهچي چڪا آهن، پر هرمز لنگهه کي ٻيهر کولڻ جو دارومدار ٻين شرطن تي پڻ آهي، جن ۾ آمريڪا طرفان ايران کي معاوضو ڏيڻ به شامل آهي.
ايران جي اعليٰ قومي سلامتي اداري جي سيڪريٽري محمد باقر ذوالقدر ٻين مطالبن ۾ آمريڪا طرفان ايران کي ڌمڪيون ختم ڪرڻ، ايران ۽ ان جي لبناني، فلسطيني، يمني ۽ عراقي اتحادي گروهن خلاف جارحيت روڪڻ، ايران تي لاڳو ناڪابندي ۽ پابنديون ختم ڪرڻ ۽ ايراني اثاثا آزاد ڪرڻ کي شامل ڪيو.
عمان مثبت ڳالهين جي تصديق، جهازن تي حملن جي مذمت
عمان هرمز مان گذرندڙ جهازن تي بار بار ٿيندڙ حملن جي مذمت ڪئي، پر ڪنهن ڌر کي ذميوار قرار نه ڏنو. عمان چيو ته هرمز مان سامونڊي آمدورفت بابت ايران سان ڳالهيون ”مثبت ۽ تعميري“ رهيون آهن.
عمان جي پرڏيهي وزارت چيو ته، ”عمان ان ڳالهه جي اهميت تي زور ڏئي ٿو ته اهڙن ڪنهن به قدمن کان پاسو ڪيو وڃي، جيڪي انهن ڳالهين ۽ حاصل ٿيل اڳڀرائي کي متاثر ڪري سگهن، ۽ اهڙي طريقي سان ڪم ڪيو وڃي جنهن ۾ سڀني ڌرين جي مفادن کي نظر ۾ رکيو وڃي.“
عراقچي چيو ته هرمز مان اڳ ۾ جهازن جي آمدورفت لاءِ استعمال ٿيندڙ رستي جي ورهاست وارو نظام هاڻي تهران لاءِ قابل قبول ناهي. هن چيو ته مستقل رستي بابت فني ۽ قانوني معاملن جي حل ٿيڻ تائين ايران عمان سان گڏجي هڪ عارضي سامونڊي رستو طئي ڪرڻ تي ڳالهه ٻولهه ڪري رهيو آهي.
ايران جي صدر مسعود پزشڪيان، جيڪو نسبتاً اعتدال پسند اڳواڻ سمجهيو وڃي ٿو، چيو ته سندس خيال ۾ هاڻي معاهدي لاءِ بهترين وقت آهي.
ايراني نيوز ايجنسين سندس حوالي سان چيو ته، ”ملڪ اندر يڪجهتي، طاقت ۽ اتحاد موجود آهي، ۽ جيتري قدر مون کي خبر آهي، ايران هن جنگ ۾ فاتح ۽ طاقتور سمجهيو پيو وڃي.“
ايران آمريڪي حملن جي جواب ۾ خليجي ملڪن ۽ اردن ۾ موجود آمريڪي فوجي اڏن کي نشانو بڻايو آهي، جڏهن ته هرمز ۾ سامونڊي جهازن تي پڻ حملا ڪيا آهن. جنگ کان اڳ دنيا جي تيل ۽ گئس جي مجموعي سامونڊي ترسيل جو لڳ ڀڳ پنجون حصو هن تنگ سامونڊي رستي مان گذرندو هو.
گڏيل عرب امارات ڇنڇر ڏينهن چيو ته ايران پنهنجي سرڪاري تيل ڪمپني سان لاڳاپيل هڪ ٽينڪر کي هرمز مان گذرڻ دوران ميزائل ذريعي نشانو بڻايو. حملي ۾ ڪنهن به ماڻهو جي زخمي ٿيڻ جو اطلاع ناهي مليو.
برطانوي سامونڊي واپار جي نگراني ڪندڙ اداري UKMTO چيو ته هڪ جهاز کي اڻڄاتل شئي لڳڻ کانپوءِ ان ۾ باهه لڳي، پر باهه وسائي وئي ۽ ماحولياتي نقصان جي ڪا رپورٽ سامهون نه آئي.
ايراني اختيارين طرفان فوري طور تي ڪو تبصرو نه ڪيو ويو.
گذريل ڪجهه هفتن دوران ٽرمپ انتظاميا بار بار اشارا ڏيندي رهي آهي ته هرمز کولڻ بابت معاهدو ويجهو آهي، پر هر ڀيري ايران ان ڳالهه جي ترديد ڪندو رهيو آهي ته اهڙيون ڳالهيون هلي رهيون آهن. اهو واضح ناهي ته ڳالهين جي هن تازي سلسلي مان ڪو وڌيڪ پائيدار معاهدو ٿي سگهندو يا نه.
آمريڪي عهديدار جمعي ڏينهن رائٽرز کي ٻڌايو ته، ”جيئن ئي بنا ڪنهن رڪاوٽ جي تجارتي سامونڊي آمدورفت بحال ڪرڻ لاءِ معاهدي جو اعلان ڪيو ويندو، آمريڪا ايراني بندرگاهن جي ناڪابندي ختم ڪري ڇڏيندو.“ هن چيو ته آمريڪا جا قدم ايران طرفان پنهنجي واعدن تي عمل ڪرڻ سان لاڳاپيل هوندا.
ايران جي پاسداران انقلاب، جيڪا انهن جهازن کي نشانو بڻائيندي رهي آهي، ڇنڇر ڏينهن چيو ته هرمز ٻيهر کولڻ جو دارومدار واشنگٽن طرفان ايران جون شرطون قبول ڪرڻ تي آهي ۽ ان جو ايران-عمان ڳالهين سان ڪو تعلق ناهي.
ايران جي تسنيم نيوز ايجنسي موجب، پاسداران انقلاب جي ترجمان حسين محبي چيو، ”جڏهن به آمريڪا ايران جون شرطون قبول ڪندو، هرمز يقيني طور ٻيهر کوليو ويندو.“
ذريعن موجب هن هفتي معاهدو ايران کي ڪجهه ڪنٽرول ڏيندو
ايران ۽ عمان وچ ۾ تجويز ڪيل معاهدو، جنهن جو مقصد ايران ۽ آمريڪا وچ ۾ پنجن مهينن کان جاري جنگ ختم ڪرڻ ۾ مدد ڏيڻ آهي، تهران کي هرمز ذريعي خليج ۾ داخل ٿيندڙ جهازن تي ڪجهه ڪنٽرول فراهم ڪندو. هڪ سينيئر ايراني ذريعي ۽ خطي جي ٻن عهديدارن اربع ڏينهن رائٽرز کي اها ڳالهه ٻڌائي. اهو ايران لاءِ هاڻي تائين جي وڏين رعايتن مان هڪ هوندي.
آمريڪي عهديدار بار بار چئي چڪا آهن ته اهي توانائي جي عالمي فراهمي لاءِ سڀ کان اهم واپاري سامونڊي رستي تائين رسائي تي ايران جو ڪنٽرول ڪڏهن به قبول نه ڪندا. اهو واضح ناهي ته آمريڪا معاهدي جي شرطن يا دائري ۾ تبديلي آڻڻ جي ڪوشش ڪئي آهي يا نه.
ايران جنگي صورتحال کي جواز بڻائي تيل کڻندڙ ٽينڪرن کان محصول وصول ڪرڻ شروع ڪيو آهي. ان سان گڏ، اهڙن جهازن تي فائرنگ ڪرڻ، جيڪي ايران جي اجازت کانسواءِ هرمز پار ڪرڻ جي ڪوشش ڪن ٿا، عالمي سامونڊي ترسيل کي سخت متاثر ڪيو آهي. ان صورتحال سبب توانائي جون قيمتون تيزيءَ سان وڌيون آهن ۽ مهانگائي ۾ پڻ اضافو ٿيو آهي.
