منيب علي دائود پوٽو
23 سالن جي عمر ۾ احمد فراز بھتر مستقبل جي اميد سان ڪراچيءَ مان سعودي عرب هليو ويو. ھڪ ايجنٽ کيس سعودي عرب ۾ ھڪ سٺو ھوٽل ۾ نوڪري، سٺي تنخواھ، سهولتون ۽ موڪلون ڏيڻ جو واعدو ڪيو ھو. احمد به هزارين ٻاهرين ملڪ ويندڙ پاڪستاني نوجوانن وانگر ايجنٽ جي فيس ادا ڪرڻ لاءِ پنهنجا خانداني زيور وڪڻي ڇڏيو ۽ اميدون کڻي جهاز ۾ سوار ٿيو. پر جڏهن جهاز رياض پهتو، ته احمد فراز جا سڀ خواب ٽٽي ويا.
”مان ٽن مهينن تائين بيروزگار رهيس“، سندس آواز ۾ تلخ تجربو نمايان ٿي رهيو هو. احمد فراز ٻڌايو، ”ايجنٽ سڀ ڪوڙ ڳالهائيندو رهيو. ڪا نوڪري نه هئي، ڪا ڪمپني مون لاءِ انتظار نه پئي ڪري. جڏهن نوڪري نه هئي ته ڪفيل (اسپانسر) مون کان وڌيڪ پيسا گهرڻ لڳو. ڪيترائي مزدور ڊپ جي ڪري يا ته جيل وڃڻ کان بچڻ لاءِ فرار ٿي ويا.“
احمد فراز جي ڪهاڻي ته صرف ھڪ مثال آھي، پر خليجي ملڪن ۾ ڪيترن ئي پاڪستاني مزدورن سان ڳالهائيندي، اھو ڄاڻ ملي ٿو ته اتي مزدورن سان ڪيئن زيادتيون ٿين ٿيون. ٺڳي ڪندڙ ايجنٽ روزانو مزدورن کي مٺا مٺا واعدا ڪري، ڳري فيسون وٺي، پوءِ انهن کي مشڪل ڪفالتي نظام ۾ ڦاسائي ڇڏيندا آھن.
ڪفالتي نظام جو ڄار
ھي سڀ مصيبتون ڪفالتي نظام جي ڪري آھن. اھو نظام 1950 واري ڏهاڪي ۾ عرب ملڪن ۾ عارضي مزدورن لاءِ ٺھيو ھو. اھو نظام قانوني طور مزدورن جي رهائش کي سندن مالڪ سان ڳنڍي ڇڏيندو آھي، جنهن ۾ نوڪري جي تبديليءَ کان وٺي ايگزٽ ويزا تائين سڀ ڪجھه اسپانسر جي مرضي سان ٿيندو آھي. سڀني خليجي ملڪ ھن نظام جا ڪجھه ورزن استعمال ڪن ٿا پر سعودي عرب ۽ قطر ان تي سختي سان عمل ڪن ٿا.
انٽرنيشنل ليبر آرگنائيزيشن (آءِ ايل او) ڪفالتي نظام کي ”جبري مزدوري ۽ بدسلوڪي جو گهوڙو“ قرار ڏئي مذمت ڪئي آھي. حقيقت ۾ ھيءُ طاقت جو اڻ برابري وارو تعلق پيدا ڪري ٿو جيڪو مزدورن کي پگهار نه ملڻ، وڌيڪ ڪم جا ڪلاڪ، ۽ جسماني زيادتي برداشت ڪرڻ تي مجبور ڪري ٿو.
شمس العالم جي ڪهاڻي ھن نظام جي حقيقي عڪاسي ڪري ٿي. ھو 64 سالن جو آھي ۽ يو اي اي ۾ ٻه ڏهاڪا ڪم ڪرڻ بعد واپس ايبٽ آباد اچي ويو آھي. ھو ٻڌائي ٿو ته ڪيئن ايجنٽ کيس رات جي چوڪيداري لاءِ 850 درهم (230 ڊالر) مهيني ڏيڻ جو واعدو ڪيو ھو، پر عملي طور کيس ان جو اڌ پيسو مليو. اڻپڙهيل هجڻ ڪري کيس اھو ئي نه سمجھه آيو ته کيس معاهدو ڇا ھو. ڪفيل ڄاڻندو ھو ۽ ان جو مڪمل فائدو وٺندو هو.
جدوجهد جي وچ ۾ ڪاميابيءَ جون ڪهاڻيون
پر سڀ تجربا منفي نه آھن. 25 سالن جو شاھ زمان ماجد رياض ۾ويزا ڪنسلٽنٽ آھي. ھن ايميل ذريعي ٻڌائي ٿو ته، ”سٺن دستاويزن وارن ماهر مزدورن لاءِ خليجي ملڪن ۾ اھڙا موقعا آھن جيڪي پاڪستان ۾ سوچي به نٿا سگھجن. مان هتي پاڪستان جي مقابلي ۾ ٽي ڀيرا وڌيڪ ڪمائي سگھان ٿو.“
تنهن هوندي به شاهه زمان ماجد به نظام جون خاميون قبول ڪري ٿو. ھو چوي ٿو، ”جڏهن ترقي ڪرڻ چاهين ٿو ته سڀ کان وڏو چئلينج اچي ٿو. ٻي نوڪري ڳولهڻ لاءِ موجوده مالڪ کان اجازت وٺڻ لاءِ پڇڻو ئي پوي ٿو. اڪثر ماڻهو توکي اڳتي وڌندي ڏسڻ بدران ڦاسائي رکڻ ٿا چاهين.“
تارڪينِ وطن ملڪ لاءِ اهم آھن
تارڪينِ وطن مزدور ملڪ جي معيشت لاءِ انتهائي اهم آھن. اسٽيٽ بئنڪ آف پاڪستان موجب صرف مئي 2025 ۾ پاڪستان ڏانهن موڪليل پيسا 4.1 ارب ڊالر تائين پهچي ويا، جيڪي ملڪ جي مهيني جي امپورٽ بل جو لڳ ڀڳ اڌ پورا ڪن ٿا. وزارت اوورسيز پاڪستاني جي انگن اکرن مطابق گذريل 5 سالن ۾ لڳ ڀڳ 32 لک شهري، يعني آبادي جو 13 سيڪڙو، ملڪ ڇڏي چڪا آھن، جن مان اڪثر خليجي رياستن ڏانهن ويا آھن.
مزدورن جي تحفظ تي ڪمزور عملدرآمد
مارچ 2021 ۾ سعودي عرب مزدورن لاءِ اھم سڌارا آندا، جنهن ۾ ھڪ سال بعد بغير ڪفيل جي اجازت سان نوڪري تبديل ڪرڻ جي اجازت ڏني وئي. پر ھيومن رائٽس واچ جي هبا زيادين ٻڌايو ته، ”اڃا به ڪيترن ئي مزدورن ٻڌايو ته پهچڻ تي کين زبردستي استعيفيٰ تي صحيح ڪرڻ تي مجبور ڪيو ويو، جيڪو عمل سڌارن کي ناڪام بڻائي ٿو.“
رڪروٽمينٽ ۽ واعدن جون ڀڃڪڙيون
مزدورن کي ايجنٽ باقاعده 3 لک کان 5 لک رپيا (1500 کان 1800 ڊالر) وٺي موڪلين ٿا، جيڪي اڪثر قرض کڻي ڏيندا آھن. پوءِ اتي پهچڻ تي کين وعدي مطابق نه پگهار ملي ٿي ۽ نه ئي سهولتون ملن ٿيون.
حڪومت پاران تحفظ ۾ ناڪامي
رياض ۾ 1996 کان رهندڙ عامر بشارت ٻڌائي ٿو، ”قونصل خاني ۾ اسان سان قيدي وانگر ورتاءُ ڪيو ويندو آھي ڄڻ ته اسان پنهنجي حقن جي بجاءِ ڪو احسان گهري رهيا هجون.“ پاڪستان ۾ غيرقانوني ڀرتين خلاف قانون ته آھن پر انهن تي عملدرآمد انتهائي ڪمزور آھي.
آخرڪار مزدورن جو سوال
جڏهن مزدورن کان پڇيو ويو ته اھي اھڙيون حالتون ڇو سهن ٿا، ته گهڻن جو جواب ھيو، ”اسان وٽ ٻيو ڪو آپشن ئي ناهي.“ احمد فراز هاڻي رياض جي ھڪ ريسٽورنٽ ۾ ڪم ڪري ٿو ۽ ٻڌائي ٿو، ”منهنجا ڀائر ڀينر مون تي دارومدار رکن ٿا. واپس وڃڻ ڪو آپشن ئي ناهي.“
تلخ تجربن باوجود، شمس العالم مڃي ٿو ته ”جيڪڏهن مون کي موقعو ملي ها، ته ٻئي ڏينهن ئي يو اي اي هليو وڃان ها. پاڪستان ۾ جيڪڏھن قسمت سان 25 هزار ڪمايان ٿو، پر يو اي اي ۾ ناانصافين باوجود بچت ڪري سگھان ٿو.“
ھي افسوسناڪ حقيقت آھي ته پاڪستان پنهنجن ماڻهن کي روزگار جا سٺا موقعا ڏيڻ ۾ ناڪام رھيو آھي. جيستائين ملڪ حقيقي روزگار جا موقعا پيدا نه ڪندو ۽ تارڪين وطن کي تحفظ نه ڏيندو، تيسين انھن سان زيادتين جو سلسلو جاري رهندو ۽ مايوسي وڌندي رهندي.(هي مضمون ڊان اخبار ۾ شايع ٿيو ۽ سندن ٿورن سان اسان پنهنجي پڙهندڙن لاءِ پيش ڪريون ٿا. ادارو)
