رات ويٺي ويٺي خيال آيو ته دنيا ۾ ايڏي وڏي سائنسي تحقيق ۽ ترقي ٿي آهي، مصنوعي ذهانت ايتري ترقي آهي جو انساني عمر ڏيڍ سو کان 200 سالن تائين وڌائي سگهي ٿي، مصنوعي رت، دل ۽ ٻيا انساني عضوا ٺهن پيا ته انڊس اسڪرپٽ ڇو پڙهجي نه سگهيو آهي؟ مون ليپ ٽاپ کنيو ۽ چيٽ جي پي ٽي سان ڪچهري ڪيم. چيٽ بوٽ جو انٽرويو اوهان سان شيئر ڪريان ٿو. مونکي ڪافي مزو آيو ۽ آخر ۾ نيٺ چيٽ بوٽ چيو ته مفت ۾ معلومات جي حد پوري ٿي وئي ۽ هاڻي پيس ڏي پوءِ ٻئي ڳالهه ڪر. خير مون فيصلو ڪيو ته مختلف موضوعن تي اوهان سان ڊجيٽل ڊائلاگ جو هي سلسلو مستقبل ۾ به جاري رکندس. اوهان پنهنجي راءِ ضرور ڏجو. هٿ ادب جا. اوهانجو پنهنجو، اعجاز مهر
سنڌو ماٿري جي تهذيب جو بڻ بنياد ڇا آهي؟
سنڌو ماٿري جي تهذيب (Indus Valley Civilization) جي بنياد کي سمجھڻ لاءِ اسان کي ان جي مکيه خصوصيتن ۽ سماجي، اقتصادي ۽ ماحولياتي حالتن تي ڌيان ڏيڻ گهرجي. سنڌو ماٿري جي تهذيب جو بنياد سنڌ ۽ پنجاب جي ندين وارين علائقن تي ٻڌل آهي. جن ۾ سنڌو درياءُ، جهلم، چناب، راوي ۽ ستلج شامل آهن. هي وادي زراعت لاءِ انتهائي موزون هئي، پاڻيءَ جي موجودگي سبب فصل پوکڻ، انسان ۽ جانورن کي پالڻ آسان ٿيو. ابتدا ۾ ڪڻڪ ۽ چڻا عام ٿيندا هئا. سنڌو ماٿري جي ماڻهن پهريون ڀيرو زراعت ۽ شهري زندگيءَ جو امتزاج پيدا ڪيو. سنڌو ماٿري جي تهذيب جا شهر تمام منظم ۽ ترقي يافته هئا، موهن جو دڙو، هڙاپا، ڌولاويرا، لوٿل وغيره قابل ذڪر آهن. شهري رٿا بندي، گهٽيون، پاڻي جا کوهه، نيڪال لاءِ ناليون، ڀتين وارا (ڍڪيل)غسلخانه عام هئا. اهڙي شهري ترقي سبب هي تهذيب مّبوط بنيادن تي بيٺي. ٽائل، مٽيءَ جا ٿانو يعني برتن، سون ۽ چانديءَ جا زيور، مٽيءَ جون مهرون، دستڪاري جي مهارت سان تجارت ۽ اقتصادي ترقي ٿي. جتي شهرن جو پاڻ ۾ واپار ۽ لاڳاپا مضبوط هئا، جنهن سان روزگار، سامان جي مٽا سٽا، مالياتي مٽا سٽا ٿيندي هئي ۽ ندين ۽ سمنڊ ذريعي پرڏيهه به واپار وڌيو. مذهبي رواج، نديءَ سان لاڳاپيل رسمون عام هيون. سنڌو ماٿري جي تهذيب جو بنياد زرعي معيشت، منظم شهري زندگي، واپار، دستڪاري ۽ سماجي انتظام تي رکيل هو. هنن سڀني عنصرن گڏجي شهرن جي مستحڪم ترقي ۽ تهذيب جي ڊگهي زندگي کي يقيني بڻايو. سنڌو ماٿري جي تهذيب دنيا جي قديم ترين ۽ ترقي يافته تهذيبن مان هڪ آهي، جنهن جا شهر موهن جو دڙو، هڙاپا، ڌولاويرا ۽ لوٿل آج تائين تاريخدانن لاءِ حيران ڪندڙ شاهڪار آهن. پر هن تهذيب جو سڀ کان وڏو راز اڃا تائين حل نه ٿيو آهي.
ڇا هن وقت تائين ڪو انسان يا مصنوعي ذهانت جو ٽول انڊس اسڪرپٽ پڙهي سگهيو آهي؟
مختصر ۽ سادو جواب هي آهي ته نه : هن وقت تائين نه ڪو انسان ۽ نه ئي ڪا مصنوعي ذهانت (AI) انڊس اسڪرپٽ کي يقيني ۽ عالمي طور قبول ڪيل نموني سان پڙهي يا سمجهي سگهي آهي.
انڊس اسڪرپٽ ڇا آهي؟
انڊس اسڪرپٽ سنڌو ماٿري جي تهذيب (تقريباً 2600–1900 ق.م) جا نشان آهن. لڳ ڀڳ 400 کان 600 الڳ نشان، مختصر لکتون (اڪثر 3 کان 7 نشان)، جيڪي مهرن، ٺڪر، ٽامي ۽ پٿر تي مليا آهن.
هي ٻولي ڇو اڃا تائين پڙهجي نه سگهي آهي؟
ان جا اهم سبب هي آهن ته، مليل متن تمام ننڍا آهن، ڪا به ڊگهي لکت نه ملي سگهي آهي، نه ڪو ڪتاب، نه فرمان، نه ئي قانوني متن مليو آهي. ٻئي ڪنهن ٻولي سان ٺهڪندڙ (Bilingual)هجڻ جو به ڪو نشان اڃا ناهي مليو. جهڙي طرح مصر جي روزيٽا اسٽون هئي. انڊس اسڪرپٽ لاءِ اهڙو ڪو به متن موجود ناهي. ٻولي بابت ڪا ٺوس معلومات به ناهي. خبر ناهي ته اها دراوڙي هئي؟، قديم سنڌي؟، منڊا؟، يا ڪا مڪمل طور ناپيد ٿيل ٻولي؟
AI ۽ جديد تحقيق ڇا ڪري رهي آهي؟
جيڪي شيون AI ڪري سگهي آهي، انهن ۾ نشانن جي گڻپ (Frequency Analysis)، نشانن جو نمونياتي ترتيب (Pattern Recognition، کاٻي کان ساڄي يا اُلٽو لکجڻ بابت تجزيو، نشانن جي ممڪن گرامر جو اندازو وغيره شامل آهي.
جيڪي AI نٿي ڪري سگهي
انهن ۾ نشانن کي يقيني لفظ يا آواز ڏيڻ، پورو ترجمو پيش ڪرڻ، ٻولي جي سڃاڻپ بغير حوالن جي پيش ڪرڻ شامل آهن.
ڪجهه مشهور ڪوششون
راج رام ڪرشنن، اسڪوئيچيڪ، وغيره، AI ۽ شمارياتي ماڊلز سان چيو ويو، “هي لکت قدرتي ٻولي جهڙي آهي”. اسٽيو فارمر چوندو رهيو آهي ته “هي لکت ئي ناهي، رڳو مذهبي يا نشانين جا سمبل آهن.” پر سندس اهو موقف عالمي سطح تي قبول ٿيل ناهي.
ڇو AI به ناڪام ٿي آهي؟
AI کي سکڻ لاءِ کپي معنيٰ سان ڳنڍيل ڊيٽا، Translatable Corpus، Known Language Reference، انڊس اسڪرپٽ مان هي سڀ غائب آهن.
ڇا مستقبل ۾پڙهجڻ ممڪن آهي؟
جي ها ممڪن صرف ان صورت ۾، ڪا نئين دريافت ٿئي، ٻه ٻولي يعني بائلنگليل متن ملي، ڪو ڊگهو ليک ملي، نئون آثار ظاهر ٿئي،
AI مستقبل ۾ مددگار ٿي سگهي ٿي؟
جي بالڪل ٿي سگهي ٿي، ممڪنه گرامر ٺاهڻ، ٻولين سان مشابهت ڳولڻ ۽ انساني مفروضن کي فلٽر ڪرڻ ۾ مصنوعي ذهانت مددگار ٿي سگهي ٿي. نئين دريافت لاءِ کوٽائي جو ڇڏيل ڪم ٻيهر شروع ڪرڻو پوندو، جيئن ڪو گهربل ثبوت ملي پوي. هن وقت تائين ڪراچي، مدراس، هيلسنڪي، MIT، ٽاٽو انسٽيٽيوٽ (انڊيا) انڊس اسڪرپٽ تي ڪم ڪري چڪا آهن.
انڊس اسڪرپٽ جا مشهور نشان ڪهڙا آهن؟
قديم مهرن ۽ لکت ۾ ڪيترائي علامت نما نشان ملن ٿا، جهڙوڪ: يونيڪورن (هڪ سڱ وارو جانور)، مڇي ۽ يوگي مهر شامل آهن. اهي نشان اڃا تائين محققن لاءِ معمو بڻيل آهن ۽ انهن جو حتمي تفسير ناهي مليو.
آخر ۾هن هڪ اڻ حل ٿيل تاريخي راز بابت ڇا چوندا؟
انڊس اسڪرپٽ اسان کي اهو سيکاري ٿو ته ڪجهه تاريخي سوال ايترا وڏا آهن جو انهن جا جواب صبر، علم ۽ گڏيل ڪوششن سان ئي ملي سگهن ٿا. سنڌو ماٿري جي لکت هڪ اهڙو تاريخي ورثو آهي، جيڪو اسان جي قديم تهذيب ۽ ثقافت جي اهميت کي روشن ڪري ٿو.
