تحرير: اسماعيل نار
گڏيل عرب امارات گذريل هفتي اعلان ڪيو ته اهو اوپيڪ مان نڪري رهيو آهي، هن قدم جا اثر عالمي تيل مارڪيٽن کان گهڻو اڳتي تائين محسوس ڪيا ويا۔
هي ان ڳالهه جي نشاني هئي ته امارات ۽ خليج فارس جي هڪ ٻي وڏي طاقت، سعودي عرب، وچ ۾ ويجهي ڀائيواري هاڻي کلي مقابلي ۾ تبديل ٿي چڪي آهي۔
سعودي عرب تاريخي طور اوپيڪ، جيڪو وڏن تيل پيدا ڪندڙ ملڪن جو اتحاد آهي، ۾ غالب آواز رهيو آهي، ۽ هن پنهنجي وڏي پيداواري صلاحيت کي عالمي قيمتن تي اثرانداز ٿيڻ لاءِ استعمال ڪيو آهي۔
ان ڪري امارات جو مئي کان هن تنظيم کي ڇڏڻ جو فيصلو ان نظام کان گهري فاصلي جي نشاندهي ڪري ٿو، جنهن کي ڊگهي عرصي کان سعودي قيادت جي اثر هيٺ سمجهيو ويندو هو۔
پر اهي اختلاف اوچتو پيدا نه ٿيا آهن. هڪ ڏهاڪو اڳ، سعودي عرب جي ولي عهد شهزادي محمد بن سلمان ۽ امارات جي اڳواڻ شيخ محمد بن زايد نظرياتي طور اتحادي سمجهيا ويندا هئا۔
ٻئي عرب بهار کان پوءِ علائقي کي نئين سر ترتيب ڏيڻ لاءِ هڪ صفحي تي هئا، جنهن کي هو پنهنجي حڪومتي نظام لاءِ خطرو سمجهندا هئا۔
هنن گڏجي يمن ۾ حوثي باغين خلاف جنگ لڙي۔
هنن خليج جي هڪ پاڙيسري ملڪ قطر کي دهشتگردي جي حمايت جي الزامن هيٺ اڪيلو ڪرڻ لاءِ به گڏيل قدم کنيا، جنهن جي قطر ترديد ڪئي۔ هنن پنهنجي گڏيل علائقائي حريف ايران خلاف به ويجهي هم آهنگي برقرار رکي۔
ڪيترن ڏهاڪن کان اماراتي شهر دبئي وچ اوڀر ۾ ماليات، لاجسٽڪس ۽ گهڻ قومي ڪمپنين جو مرڪزي مرڪز رهيو آهي۔
پر گذريل ڏهن سالن ۾ شهزادي محمد بن سلمان جي وڏن منصوبن، جن جو مقصد سعودي عرب کي ڪاروبار ۽ سياحت جي وڏي طاقت بڻائڻ آهي، هن ملڪ کي آهستي آهستي امارات سان سڌي مقابلي ۾ آڻي ڇڏيو آهي۔
سعودي عملدارن هن خواهش کي تڏهن واضح ڪيو جڏهن هنن منافعي وارن سرڪاري ٺيڪن حاصل ڪرڻ جي خواهشمند بين الاقوامي ڪمپنين لاءِ شرط لاڳو ڪيو ته اهي پنهنجو علائقائي هيڊڪوارٽر گادي واري شهر رياض ۾ قائم ڪن۔
گذريل سال مارچ ۾ سعودي عملدارن ٻڌايو ته 600 کان وڌيڪ ڪمپنين رياض ۾ پنهنجا علائقائي آفيس قائم ڪري ڇڏيا آهن۔
اماراتي عملدارن جي نظر ۾ اهو پيغام بلڪل صاف هو: سعودي عرب هاڻي صرف تيل جي دولت ۽ سياسي اثر تي ڀاڙڻ سان مطمئن ناهي، پر سڌو سندن معاشي ميدان ۾ داخل ٿي رهيو آهي۔
ٻئي ملڪ مصنوعي ذهانت، قابل تجديد توانائي ۽ عالمي انفراسٽرڪچر جهڙن اڀرندڙ شعبن ۾ به اربين ڊالرن جي سيڙپڪاري ڪري رهيا آهن، ۽ ٻنهي جو هدف هڪ ئي مارڪيٽ ۽ هڪ جهڙا سيڙپڪار آهن۔
جيتوڻيڪ سعودي عرب ڊگهي عرصي کان اوپيڪ تي غالب رهيو آهي، پر امارات به پنهنجي صلاحيت وڌائي آهي ۽ تيل جي پيداوار جي گنجائش ۾ اضافو ڪيو آهي۔ هن پيداوار وڌائڻ لاءِ وڌيڪ لچڪ حاصل ڪرڻ جي ڪوشش پڻ ڪئي آهي۔
اماراتي عملدارن کليءَ طرح ناراضگي ظاهر ڪئي آهي ته اوپيڪ کين پنهنجي پيداواري صلاحيت جو مڪمل فائدو وٺڻ کان روڪي رکيو آهي۔
گڏيل عرب امارات جو خيال آهي ته سعودي عرب پنهنجي ملڪ ۾ دبئي جي طرز تي جيڪا ترقي ڪري رهيو آهي، اها دبئي جي ترقي کي ڍڪي ڇڏيندي۔۔۔جنهن تي امارات علائقي ۾ سعودي مفادن جي خلاف ڪم ڪرڻ شروع ڪيو آهي۔
يمن خليج فارس جي ڏکڻ ڪناري تي واقع هڪ غريب ۽ جنگ زده ملڪ آهي۔
جڏهن سعودي عرب ۽ امارات 2015 ۾ بمباري مهم شروع ڪئي، ته هنن ايران جي حمايت يافته حوثين خلاف وڙهڻ ۽ يمن جي عالمي طور تسليم ٿيل حڪومت کي بحال ڪرڻ لاءِ گڏيل موقف اختيار ڪيو۔
پر وقت سان گڏ اهو مقصد ورهائجي ويو۔
سعودي عرب لاءِ، پنهنجي ڊگهي ۽ غير محفوظ سرحد سبب، هڪ متحده يمن ضروري هو ته جيئن ڪا مخالف قوت ان جي ڏکڻ سرحد لاءِ خطرو نه بڻجي۔
جڏهن ته امارات، جنهن جي يمن سان ڪا سرحد ناهي، پنهنجا اتحادي پيدا ڪيا، خاص طور تي ڏکڻ عبوري ڪائونسل جي حمايت ڪئي،
جيڪو هڪ هٿياربند گروهه آهي ۽ ڏکڻ ۾ الڳ رياست جو خواهشمند آهي۔(هن گروهه گذريل سال جي آخر ۾ڏکڻ يمن رياست جو اعلان به ڪيو هو جنهن کي رڳو امارات ۽ اسرائيل تسليم ڪيو هو ٻين اسلامي ملڪن ان جي مذمت ڪئي هئي. هن گروهه جو اڳواڻ ڳجهي نموني فرار ٿي امارات ۾ پناهه ورتي هئي)
هن اتحاد امارات کي جزيره عرب جي ڏکڻ حصي ۾ اهم بندرگاهن ۽ سامونڊي رستن تي اثر حاصل ڪرڻ جو موقعو ڏنو۔
2025 جي آخر تائين اهي مختلف مفاد سڌي ٽڪراءَ ۾ تبديل ٿي ويا،
جڏهن امارات جي حمايت يافته هٿياربند گروهه ڏکڻ ۽ اوڀر يمن ۾ انهن علائقن تي قبضو ڪيو جيڪي وسيلن سان مالا مال هئا ۽ سعودي مفادن لاءِ انتهائي اهم سمجهيا ويندا هئا۔
هي بحران ڊسمبر ۾ پنهنجي عروج تي پهتو، جڏهن سعودي قيادت هيٺ فوجن ان هٿيارن جي کيپ تي بمباري ڪئي، جنهن بابت هنن چيو ته اها امارات طرفان يمني علحدگي پسندن لاءِ موڪلي پئي وئي۔
هي رقابت اوڀر آفريڪا ۾ به ظاهر ٿي آهي، جتي سوڊان ۾ جاري گهرو ويڙهه هزارين ماڻهن کي ماري ڇڏيو آهي ۽ دنيا جي بدترين انساني بحرانن مان هڪ کي جنم ڏنو آهي۔
2019 ۾ صدر عمر البشير جي معزولي کان پوءِ، سعودي عرب ۽ گڏيل عرب امارات ٻنهي سوڊان جي سياسي منتقلي تي اثرانداز ٿيڻ جي ڪوشش ڪئي۔ جيئن ملڪ تڪرار ڏانهن وڌيو، انهن جا طريقا مختلف ٿيندا ويا۔
سعودي عرب سوڊاني فوج جي حمايت ڪري ٿو، جڏهن ته امارات باغين جي حمايت ڪري رهيو آهي۔ سعودي عملدارن جي نظر ۾ سوڊان ۾ استحڪام، مصر (جيڪو سعودي عرب جو اهم اتحادي آهي) جي سلامتي ۽ بحيره احمر سان طاقت جي توازن لاءِ انتهائي ضروري آهي۔
امارات تي الزام لڳايو ويو آهي ته اهو ريپڊ سپورٽ فورسز، هڪ حريف نيم فوجي گروهه، جي حمايت ڪري رهيو آهي۔ اماراتي عملدار انهن الزامن جي ترديد ڪن ٿا، جيتوڻيڪ ان جي ابتڙ ثبوت موجود آهن۔
اهي اختلاف وائٽ هائوس تائين به پهچي چڪا آهن۔ نومبر ۾ صدر ٽرمپ امارات جي شيخ محمد کي ٻڌايو ته سعودي عرب جي شهزادي محمد هن کان مطالبو ڪيو هو ته سوڊان ۾ ريپڊ سپورٽ فورسز جي مبينا حمايت تي امارات تي پابنديون لاڳو ڪيون وڃن، اهو چوڻ چار اهڙن ماڻهن جو آهي جن کي ان فون ڪال بابت آگاهي ڏني وئي هئي۔
چند هفتن اندر ٻنهي ملڪن وچ ۾ هي تڪرار کلي ۽ تلخ صورت اختيار ڪري ويو، جنهن ڏهاڪن تي ٻڌل ٻنهي ملڪن جي سرڪاري سٺن لاڳاپن کي متاثر ڪيو۔
ان جي باوجود، ڪنهن به خليجي ملڪ لاڳاپا ختم ڪرڻ جو اشارو ناهي ڏنو، ۽ ٻنهي طرفن جا عملدار هن لاڳاپي کي حڪمت عملي جي لحاظ کان اهم قرار ڏين ٿا۔
جيتوڻيڪ تاريخي طور، بحرانن جي وقت ٻنهي ملڪن هڪ ٻئي سان گڏ بيٺا آهن۔ سومر ڏينهن ايران طرفان امارات تي ٻيهر حملي کان پوءِ، جيتوڻيڪ شهزادي محمد بن سلمان شيخ محمد بن زايد سان فون تي ڳالهه ٻولهه ڪئي ۽ انهن حملن جي مذمت ڪندي امارات جي سلامتي جي حمايت جو اظهار ڪيو، جيئن سعودي سرڪاري خبر رساں اداري رپورٽ ڪيو۔
تنهن هوندي به، امارات جو اوپيڪ مان نڪرڻ جو فيصلو ظاهر ڪري ٿو ته ايران خلاف گڏيل جنگ به ٻنهي اڳواڻن جي بنيادي اختلافن کي ختم نه ڪري سگهي آهي۔
خليج جي انهن ٻن وڏين طاقتن وچ ۾ ڇڪتاڻ ايندڙ سالن ۾ علائقي جي رخ تي گهرو اثر ڇڏڻ جو امڪان رکي ٿي۔(هي مضمون نيويارڪ ٽائمز ۾ شايع ٿيو ۽ سندن ٿورن سان اسين پنهنجي پڙهندڙن لاءِ پيش ڪريون ٿا. ادارو)
