ليکڪ: سبوخ سيد
16 ڊسمبر 1971ع پاڪستان جي تاريخ جو اهو ڏينهن آهي، جنهن اها حقيقت وائکي ڪري ڇڏي ته رياستون رڳو جاگرافي سان نه، پر انصاف، شموليت ۽ سياسي بصيرت سان قائم رهنديون آهن۔ جيڪڏهن سقوطِ ڍاڪا کي صرف هڪ فوجي شڪست سمجهيو وڃي ته اها پاڻ سان دوکو هوندو۔ حقيقت ۾ هي سانحو ڏهاڪن تي پکڙيل سياسي غلطين، آئين کان انحراف، طاقت جي بيجا استعمال ۽ قومي وحدت جي تصور کي نظرانداز ڪرڻ جو منطقي انجام هو۔
پاڪستان جي قيام کان فوراً پوءِ اقتدار جو مرڪز اولهه پاڪستان بڻجي ويو، حالانڪه آبادي جي لحاظ کان اڪثريت اوڀر پاڪستان جي هئي۔ 1956ع ۽ 1962ع جا آئين، ون يونٽ اسڪيم ۽ صدارتي نظام اوڀر پاڪستان ۾ اهو احساس وڌيڪ گهرو ڪري ڇڏيو ته کين ڄاڻي واڻي اقتدار کان پري رکيو پيو وڃي۔ اها ئي بنيادي سياسي ناانصافي هئي، جنهن الڳ ٿيڻ جا ٻج پوکيا۔
1948ع ۾ اردو کي واحد قومي ٻولي قرار ڏيڻ جو اعلان رڳو هڪ انتظامي فيصلو نه هو، پر هڪ گهرو سياسي پيغام هو۔ بنگالي ٻولي، جيڪا اڪثريت جي مادري ٻولي هئي، ان کي قومي سڃاڻپ جي دائري کان ٻاهر رکڻ جي ڪوشش بنگالي قومپرستي کي هٿي ڏني۔ 1952ع جي لساني تحريڪ دراصل انهيءَ سياسي بيحسي خلاف پهريون منظم عوامي ردعمل هو۔
ايوب خان جي دور ۾ معاشي ترقي جون دعوائون ڪيون ويون، پر اها ترقي علائقائي توازن کان محروم رهي۔ معاشي انگ اکر واضح ڪن ٿا ته اوڀر پاڪستان زرِ مبادله ڪمائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪندو هو، پر صنعتي ترقي، ڍانچو (انفراسٽرڪچر) ۽ فيصلا سازي اولهه پاڪستان تائين محدود رهي۔ جڏهن سياست ۾ معاشي انصاف شامل نه هوندو آهي ته محرومي بغاوت ۾ بدلجي ويندي آهي۔
1970ع جا عام چونڊون پاڪستان جي سياسي تاريخ جو فيصلائتو موڙ هيون۔ عوامي ليگ کي واضح اڪثريت ملي، پر اقتدار منتقل ڪرڻ بدران دير وارا حربا اختيار ڪيا ويا۔ فوجي قيادت جي سياسي هچڪچاهٽ ۽ ذوالفقار علي ڀٽو جي بيانيي جمهوري رستو بند ڪري ڇڏيو۔ اهو اهو لمحون هو جتي آئين، پارليمان ۽ سياست کي غالب اچڻ گهرجي ها، پر طاقت کي ترجيح ڏني وئي۔
مارچ 1971ع ۾ فوجي آپريشن سياسي مسئلي کي فوجي مسئلو بڻائي ڇڏيو۔ رياست ۽ عوام آمهون سامهون اچي ويا۔ نتيجي طور عوامي ليگ جي الڳاڳي پسند سياست کي اخلاقي ۽ عوامي جواز ملي ويو۔ هتي اها حقيقت به تسليم ڪرڻي پوندي ته رياستي تشدد ڪڏهن به سياسي مسئلن جو حل نٿو بڻجي، پر انهن کي اهڙي موڙ تي وٺي وڃي ٿو جتان واپسي ممڪن نه هوندي آهي۔
ڀارت هن صورتحال مان ڀرپور فائدو ورتو۔ مڪتي باهني جي فوجي مدد، سفارتي مهم ۽ عالمي ميڊيا ۾ مؤثر بيانيي ذريعي ڀارت پاڪستان کي بين الاقوامي سطح تي اڪيلو ڪري ڇڏيو۔ پر سوال اهو آهي ته جيڪڏهن اندروني محاذ مضبوط هجي ها ته ڇا ٻاهرين مداخلت ايتري حد تائين ڪامياب ٿي سگهي ها؟
ميڊيا ۽ سفارتڪاري ۾ ناڪامي به سقوطِ ڍاڪا جو اهم پهلو هئي۔ عالمي راءِ عامه کي قائل ڪرڻ لاءِ ڪو به مؤثر سياسي بيانيون موجود نه هو۔ رياستي موقف ڪمزور، غير واضح ۽ دفاعي هو، جڏهن ته مخالف بيانيون جارحاڻو ۽ منظم نظر آيو۔
اڄ، جڏهن اسين 1971ع کي ياد ڪريون ٿا، ته هي سوال رڳو تاريخ جو نه، پر حال ۽ مستقبل جو به آهي۔ ڇا اسان مرڪز ۽ وحدتن جي لاڳاپي کي واقعي آئيني ۽ سياسي بنيادن تي استوار ڪيو آهي؟ ڇا اڄ به محرومي، شڪايت ۽ بي اعتمادي جا ٻج ڪٿي نه ڪٿي موجود ناهن؟ ڇا اسين اختلاف کي غداري ۽ تنقيد کي بغاوت سمجهڻ واري روش کان ٻاهر نڪري آيا آهيون؟
سقوطِ ڍاڪا اسان کي ياد ڏياري ٿو ته رياست جي اصل طاقت بندوق نه، پر آئين، پارليمان، عوامي مينڊيٽ ۽ برابر شهري حق هوندا آهن۔ جڏهن سياست کي دٻايو ويندو آهي ته تاريخ پاڻ کي ورجائڻ لڳندي آهي۔ هي سانحو اسان کي خبردار ڪري ٿو ته جيڪڏهن اسين ماضي کان سکڻ بدران ان کي وساري ڇڏينداسين ته زخم ڀرڻ بدران وڌيڪ گهرا ٿي سگهن ٿا۔
قومون پنهنجي غلطين کي تسليم ڪري ئي اڳتي وڌنديون آهن۔ سقوطِ ڍاڪا جو سڀ کان وڏو سبق اهو ئي آهي ته جمهوريت، ڳالهه ٻولهه، معاشي برابري، سياسي برداشت ۽ انصاف کان سواءِ ڪو به ملڪ ڊگهي عرصي تائين وحدت قائم نٿو رکي سگهي۔(نوٽ هي ڪالم اڄوڪي جنگ اخبار ۾ شايع ٿيو، جيڪو سندن ٿورن سان اسين پنهنجي پڙهندڙن لاءِ پيش ڪري رهيا آهيون.)
