ڪراچي(ايڊيٽر ڊيسڪ)هڪ رپورٽ ۾ انڪشاف ٿيو آهي ته آمريڪا ۽ جاپان، جاپان جي ڏورانهين ٻيٽ ميناميتوريشيما (Minamitorishima) جي ويجهو سمنڊ جي انتهائي اونهي حصي ۾ وڏي پيماني تي معدنيات جي کوٽائي واري منصوبي تي غور ڪري رهيا آهن. هتي سمنڊ جي سطح کان لڳ ڀڳ 19 هزار فوٽ (6 هزار ميٽر) هيٺ ناياب ڌاتن سان مالا مال ذخيرا موجود آهن.
هي منصوبو دنيا ۾ ڪڏهن به ڪوشش ڪيل سڀ کان اونهي کوٽائي وارن منصوبن مان هڪ بڻجي سگهي ٿو ۽ آمريڪا ۽ جاپان جي انهن ڪوششن ۾ اهم اڳڀرائي ثابت ٿي سگهي ٿو، جن جو مقصد حڪمتِ عملي جي لحاظ کان اهم معدنيات لاءِ چين تي پنهنجي انحصار کي گهٽائڻ آهي.
هي منصوبو رڳو معدنيات ڪڍڻ تائين محدود ناهي. ان جي بنياد ۾ اصل مقابلو ان ڳالهه تي آهي ته انهن سپلاءِ چينز تي ڪنهن جو ڪنٽرول هوندو، جيڪي اليڪٽرڪ گاڏين، اليڪٽرانڪس، قابلِ تجديد توانائي جي ٽيڪنالاجيز، جديد صنعتڪاري ۽ دفاعي نظامن لاءِ بنيادي اهميت رکن ٿيون.
ناياب زميني عنصر (Rare-earth elements) اهڙن معدنيات جو هڪ گروپ آهن، جن ۾ غير معمولي مقناطيسي، برقي ۽ ڪيميائي خاصيتون هونديون آهن. اهي اعليٰ ڪارڪردگي وارن مقناطيسن، موٽرن، اليڪٽرانڪس ۽ ڪيترين ئي جديد دفاعي ٽيڪنالاجيز جي تياري لاءِ ضروري آهن.
ناياب معدنيات جي سپلاءِ چين
چين ناياب معدنيات جي سموري سپلاءِ چين، خاص طور تي انهن جي پروسيسنگ ۽ ريفائننگ ۾، انتهائي مضبوط حيثيت قائم ڪري چڪو آهي. ان غلبي سبب آمريڪا، جاپان ۽ ٻين صنعتي معيشتن لاءِ سپلاءِ جا متبادل ذريعا پيدا ڪرڻ هڪ اهم حڪمتِ عملي ترجيح بڻجي ويو آهي.
جاپان لاءِ هي معاملو خاص طور تي حساس آهي. ٽوڪيو اڳ ئي چيني ناياب معدنيات جي فراهمي تي انحصار سان لاڳاپيل خطرن جو تجربو ڪري چڪو آهي. ان ڪري جاپان ڪيترن ئي سالن کان متبادل ذريعن ۽ ٽيڪنالاجيز جي ڳولا ڪري رهيو آهي. پئسفڪ سمنڊ جي هزارين ميٽرن جي اونچائي هيٺ موجود ميناميتوريشيما جو ذخيرو هڪ اهم امڪاني موقعو فراهم ڪري ٿو.
ميناميتوريشيما پئسفڪ سمنڊ جي تمام پري واقع جاپان جو هڪ ننڍڙو ۽ ڏورانهون ٻيٽ آهي. سروي مان معلوم ٿيو آهي ته ان جي چوڌاري سمنڊ جي تري ۾ معدنيات سان مالا مال گاد موجود آهي، جنهن ۾ يٽريم (Yttrium)، گاڊولينيم (Gadolinium) ۽ ڊسپروسيم (Dysprosium) سميت مختلف عنصر شامل آهن.
معدنيات تي مشتمل اهو مواد لڳ ڀڳ 6 ڪلوميٽر جي کوٽائي تي موجود آهي. ايتري اونچائي مان مواد واپس مٿي آڻڻ لاءِ انتهائي پيچيده انجنيئرنگ گهربل هوندي، جنهن ۾ زبردست دٻاءُ کي منهن ڏيڻ، ڊگهي فاصلي تائين مواد پمپ ڪرڻ، خاص قسم جا سامونڊي جهاز ۽ سمنڊ جي تري ۾ استعمال ٿيندڙ جديد سامان شامل آهن.
جاپان اڳ ئي انهن رڪاوٽن کي دور ڪرڻ لاءِ گهربل ٽيڪنالاجي تي ڪم ڪري رهيو آهي. جاپاني حڪومت جي سهڪار سان هلندڙ هڪ پروگرام اهڙو نظام تيار ڪري رهيو آهي، جيڪو سمنڊ جي تري مان ناياب معدنيات سان مالا مال گاد کي مسلسل مٿي کڻي اچي سگهي.
اڳين منصوبن تحت هن نظام کي لڳ ڀڳ 6 هزار ميٽر جي کوٽائي تي آزمائڻ ۽ اهو جائزو وٺڻ جو تصور پيش ڪيو ويو هو ته ڇا اهو مستقبل ۾ روزانو سوين ٽن گاد سمنڊ جي تري مان ڪڍي سگهي ٿو.
ريفائننگ جي آزمائش جو منصوبو
هن وقت فوري مقصد اوچتو هڪ وڏي تجارتي کوٽائي واري کاڻ قائم ڪرڻ ناهي. ان جي بدران جاپان اهو ثابت ڪرڻ جي ڪوشش ڪري رهيو آهي ته هي ٽيڪنالاجي عملي طور ڪم ڪري ٿي. ملڪ جي وسيع پروگرام تحت هڪ مهيني تائين مواد ڪڍڻ ۽ ريفائننگ جي آزمائش جو منصوبو ٺاهيو ويو آهي.
تجويز ڪيل نظام سمنڊ جي تري مان گاد کي مٿي سطح تائين آڻيندو، جنهن کان پوءِ اهو مواد جاپان منتقل ڪري پروسيسنگ ۽ مختلف عنصرن کي الڳ ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو.
رپورٽن موجب جاپان 2018ع کان وٺي هن پروگرام تي اربين ين خرچ ڪري چڪو آهي، جنهن مان اندازو ٿئي ٿو ته ٽوڪيو هن منصوبي کي ڪيتري سنجيدگي سان وٺي رهيو آهي. هاڻي اهم سوال اهو آهي ته ڇا هي ٽيڪنالاجي تجربي ۽ مظاهري واري مرحلي کان اڳتي وڌي اقتصادي طور قابلِ عمل تجارتي کوٽائي واري آپريشن ۾ تبديل ٿي سگهي ٿي.
آمريڪا لاءِ هن منصوبي جي ڪشش واضح آهي: چين جي غالب سپلاءِ چين کان ٻاهر اهم معدنيات جو هڪ ٻيو ممڪن ذريعو حاصل ڪرڻ.
انهيءَ ڪري هي منصوبو معدنيات، ٽيڪنالاجي ۽ عالمي سياست (جيوپوليٽڪس) جي سنگم تي سامهون اچي رهيو آهي. آمريڪا اهم معدنيات تائين پنهنجي رسائي مضبوط ڪرڻ چاهي ٿو، جڏهن ته ٽوڪيو پنهنجي صنعتي سپلاءِ چينز کي وڌيڪ مضبوط ۽ لچڪدار بڻائڻ چاهي ٿو.
آمريڪا ۽ جاپان جي ڪامياب ڀائيواري رڳو سمنڊ جي تري مان مواد ڪڍڻ تائين محدود نه رهندي. اها هڪ اهڙي وسيع ”کاڻ کان مقناطيس تائين“ (mine-to-magnet) سپلاءِ چين جي ترقي ۾ مددگار ٿي سگهي ٿي، جنهن ۾ معدنيات ڪڍڻ، پروسيسنگ، ريفائننگ ۽ آخرڪار اعليٰ قدر وارن حصن جي تياري شامل هوندي.
منصوبي بابت رپورٽن ۾ جن تجزيه نگارن جو حوالو ڏنو ويو آهي، انهن جو چوڻ آهي ته اهڙي مڪمل سپلاءِ چين جي تعمير هن شعبي تي چين جي اثر رسوخ کي گهٽائڻ جو هڪ امڪاني طريقو ٿي سگهي ٿي.
