سرينڊر کان انڪار ۽ برما فرار جي ڪهاڻي، علي قلي جي زباني

رپورٽ منزه انوار
هي 15 ڊسمبر 1971ع جي رات هئي۔ پاڪستاني فوج طرفان ڀارت آڏو باضابطه طور هٿيار ڦٽا ڪرڻ جون تياريون جاري هيون ۽ ڍاڪا ۾ مقرر پاڪستان آرمي جي فورٿ ايوي ايشن اسڪواڊرن کي حڪم مليو هو ته پنهنجا هيليڪاپٽر ۽ هٿيار تباهه ڪري ڇڏين۔
پر اهي پائلٽ قيد ٿيڻ نه، پر ڀڄڻ چاهين پيا. منصوبو ظاهري طور سادو هو: هيليڪاپٽر تباهه ڪرڻ بدران انهن کي اڏائي برما کڻي وڃجي۔ پر اهو فيصلو موت کي سڏ ڏيڻ جي برابر هو۔۔۔ ڀارتي هوائي فوج مڪمل فضائي بالادستي حاصل ڪري چڪي هئي، ڍاڪا ڀارتي فوج ۽ مڪتي باهني جي سخت گهيري ۾ هو ۽ نڪرڻ جا سڀ رستا بند نظر اچي رهيا هئا۔
هي اوڀر پاڪستان يعني ڍاڪا مان آخري اڏام هئي، ڇاڪاڻ⁠ته ٻئي ڏينهن ئي بنگلاديش وجود ۾ اچي ويو هو۔ پر آخر اهي ماڻهو ڪيئن ڀڄي نڪتا؟ ان سوال جو جواب ڄاڻڻ لاءِ اسان کي اڄ کان 54 سال اڳ اُن اونداهي ۽ فيصلائتي رات ڏانهن موٽڻو پوندو، جتي هن آپريشن جي ڪهاڻي، پاڻ ان ۾ شامل آفيسرن جي زباني سامهون اچي ٿي۔
’انڊين جهاز هر رات اچي ڍاڪا ايئرپورٽ جو رن وي اڏائي ڇڏيندا هئا‘
ان وقت فورٿ ايوي ايشن اسڪواڊرن جي ڪمانڊ ليفٽيننٽ ڪرنل سيد لياقت بخاري وٽ هئي، ۽ ڍاڪا ۾ مقرر هن اسڪواڊرن وٽ پنج ايم آءِ–8 ۽ چار الوئيٽ–ٿري هيليڪاپٽر هئا۔
3 ڊسمبر 1971ع جي شام، اولهه پاڪستان مان ڀارتي هوائي اڏن تي پاڪستان ايئر فورس جي حملي کان فوراً پوءِ، ساڳئي رات ڀارتي جهازن ڍاڪا ايئر فيلڊ تي حملو ڪيو۔
اها مڪمل جنگ جي شروعات هئي۔ ليفٽيننٽ جنرل (ر) علي قلي خان ان وقت ميجر هو ۽ ايم آءِ–8 جو پائلٽ هو۔ هو 10 اپريل 1971ع تي ڍاڪا پهتو هو۔
بي بي سي سان ڳالهائيندي جنرل (ر) علي قلي خان ٻڌايو ته 26 مارچ تي بغاوت شروع ٿيڻ کان پوءِ ڪيترن علائقن تي مڪتي باهني جو قبضو ٿي چڪو هو۔ ان وقت ڍاڪا ۾ رڳو هڪ ئي ايئرپورٽ هو۔ علي قلي خان موجب 3 ڊسمبر جي رات جڏهن حملو ٿيو ته پهرين ڏينهن ئي لڳ ڀڳ 130 ڀيرا ڍاڪا تي حملا ٿيا ۽ ڀارتي هوائي فوج ايئرپورٽ تباهه ڪري ڇڏيو۔ مين رن وي بمباري سبب برباد ٿي ويو، جنهن کان پوءِ پاڪستان ايئر فورس جا جهاز اڏامي نه سگهيا، پر فورٿ ايوي ايشن اسڪواڊرن جا هيلي بورن آپريشن جاري رهيا۔
شروعاتي ٽن ڏينهن ۾ ڀارتي هوائي حملن جو مرڪزي نشانو ڍاڪا ايئر فيلڊ رهيو، جنهن تي بار بار بمباري ٿيندي رهي۔ علي قلي خان موجب، ڀارتي جهاز هر رات اچي رن وي اڏائي ڇڏيندا هئا۔
ڍاڪا جي فضائن تي ڀارت جو راڄ
ڀارتي فضائي بالادستي سبب ايم آءِ–8 ۽ الوئيٽ هيليڪاپٽرن جون گهڻيون اڏامون رات جو ڪيون ويون۔ جنرل (ر) علي قلي خان موجب، “ڪڏهن راشن کڻي ويندا هئاسين، ڪڏهن گولا بارود۔ اهي سڀ ڪم رات جو ٿيندا هئا۔”
ڍاڪا جي فضائن تي ڀارت جو راڄ هو۔۔۔ پائلٽن کي اهو به پتو نه هوندو هو ته لينڊنگ تي پنهنجا فوجي ملندا يا دشمن۔ پاڪستان آرمي ايوي ايشن جي سرڪاري تاريخ ۽ ڪتاب هسٽري آف پاڪستان آرمي ايوي ايشن 1947–2007 ۾ لکيل آهي ته اونداهين راتين ۾ مناسب نيويگيشن اوزارن کان سواءِ انتهائي هيٺ پرواز ڪرڻ انتهائي خطري وارو ڪم هو۔
فرار جي منصوبه بندي
علي قلي خان ٻڌائي ٿو ته 15 ڊسمبر جي شام جڏهن سندن ڪمانڊنگ آفيسر ايسٽرن ڪمانڊ پهتو ته کين ٻڌايو ويو ته جنرل نيازي 16 ڊسمبر تي هٿيار ڦٽا ڪرڻ جو فيصلو ڪري چڪو آهي، تنهنڪري ايسٽرن ڪمانڊ جي چيف آف اسٽاف بريگيڊيئر باقر صديقي سڀني ڳرن هٿيارن، ٽينڪن، گنز ۽ هيليڪاپٽرن کي تباهه ڪرڻ جو حڪم ڏنو آهي۔ “جڏهن اسان جي سي او اهو ٻڌو ته هن چيو، اسان سرنڊر ڪرڻ ۽ جهاز تباهه ڪرڻ بدران هتان نڪري سگهون ٿا۔”
فرار چاهيندڙ آفيسرن جو موقف هو ته جنيوا ڪنوينشن تحت سرنڊر کان پوءِ فرار هر فوجي جو حق آهي، تنهنڪري هيليڪاپٽر تباهه ڪرڻ يا دشمن حوالي ڪرڻ بدران پاڪستان کڻي وڃڻ گهرجن، خاص طور تي جڏهن اولهه پاڪستان ۾ جنگ اڃا جاري هئي۔ علي قلي خان موجب، نڪرڻ جا ٻه رستا هئا: هڪ برما (اڄوڪو ميانمار) جو شهر اڪياب، جيڪو چٽاگانگ جي ڏکڻ ۾ هو، ۽ ٻيو نيپال۔ فيصلو ٿيو ته اڪياب ڏانهن وڃبو ۽ هٿيار نه ڦٽا ڪبا۔
فرار جي خبر جهنگلي باهه وانگر پکڙجي وئي
ايم آءِ–8 اضافي فيول ٽينڪ سان لڳ ڀڳ 24 مسافر کڻي سگهندو هو، جڏهن⁠ته الوئيٽ–ٿري تي ٽي کان چار مسافر ويهي سگهندا هئا۔ پر مسئلو اهو هو ته سڀ هيليڪاپٽر ڍاڪا ڇانوڻي ۾ مختلف هنڌن تي پکڙيل هئا—ڪو وڻ هيٺ، ڪو روڊ تي، ته ڪو گالف ڪورس ۾۔ رات ٻه وڳي اڪياب وڃڻ جو منصوبو ٺاهيو ويو۔ پائلٽن کي هدايت هئي ته 16 ڊسمبر 1971ع جي صبح 3 کان 3:35 تائين اڏامون ڪيون وڃن، هر هيليڪاپٽر پنج منٽن جي وقفي سان اڏامي۔
پهريون هيليڪاپٽر ليفٽيننٽ ڪرنل لياقت بخاري اڏايو، پر روانگي کان اڳ افراتفري مچي وئي۔ ٻه ٽي سئو ماڻهو گڏ ٿي ويا ۽ هر ڪو هيليڪاپٽر ۾ چڙهڻ چاهي پيو۔ آخرڪار، اهو هيليڪاپٽر 40 مسافرن سان اڏاميو۔ هيليڪاپٽرن مان سيٽون ڪڍي عورتن ۽ ٻارن کي ويهاريو ويو ته جيئن وڌيڪ جانيون بچائي سگهجن۔
ڪڪرن سان ڍڪيل آسمان
دشمن جي فضائي بالادستي باوجود، پاڪستاني پائلٽ هڪ ٻئي پٺيان اڏاميا ۽ چٽاگانگ جي سامونڊي ڪناري سان هيٺ پرواز ڪندي اڪياب ڏانهن ويا۔ سخت وائرليس خاموشي اختيار ڪئي وئي، ڪا به روشني استعمال نه ڪئي وئي۔ آخري هيليڪاپٽر ميجر منظور ڪمال باجوا اڏايو، جيڪو ڪنهن به هنگامي صورتحال ۾ سرچ اينڊ ريسڪيو لاءِ ذميوار هو۔ صبح ٿيڻ تائين هو اڪياب پهچي چڪا هئا۔ ايئر فيلڊ نظر اچڻ تي سڀ فوجي سامان، ذاتي هٿيار، ڪاغذ ۽ پاسپورٽ سمنڊ ۾ اڇلايا ويا، پوءِ لينڊنگ ڪئي وئي۔
علي قلي خان ٻڌائي ٿو ته جڏهن هو هيلي مان لٿو ته هڪ برمي فوجي اردو ۾ پڇيو: “ڇا توهان پاڪستاني آهيو؟” پوءِ چيو: “مان به مسلمان آهيان، منهنجو نالو مصطفىٰ ڪمال آهي۔” جلد ئي باقي هيليڪاپٽر به پهچي ويا۔ ست جهازن ۾ لڳ ڀڳ 170 ماڻهو گڏ ٿيا—عورتون، ٻار، سپاهي، پائلٽ ۽ ميڪينڪ انهن ۾ شامل هئا۔
هيليڪاپٽر برما ۾ ئي رهجي ويا
عورتن ۽ ٻارن کي پهرين رنگون، پوءِ پي آءِ اي ذريعي پاڪستان موڪليو ويو۔ پائلٽ ڪجهه وقت برما ۾ رهيا، جتي مقامي ماڻهن جو رويو انتهائي سٺو هو۔ بعد ۾ حڪم مليو ته هيليڪاپٽر واپس آڻجن، پر برمي حڪومت سياسي دٻاءَ سبب اجازت نه ڏني۔ آخرڪار، هيليڪاپٽر بينڪاڪ ذريعي سامونڊي جهاز ۾ وجهي 23 جنوري 1972ع تي ڪراچي موڪليا ويا۔ فورٿ آرمي ايوي ايشن اسڪواڊرن اهو واحد اسڪواڊرن هو جنهن اوڀر پاڪستان ۾ سرينڊر نه ڪيو۔ علي قلي خان چوي ٿو: “اسان کي خوشي هئي ته اسان هٿيار ڦٽا ڪرڻ جي بي عزتي کان بچي وياسين۔”