ڪراچي(ايڊيٽر ڊيسڪ)لافاني جيلي فش پنهنجي حياتيءَ جي چڪر کي پوئتي موٽائي ٻيهر جوان ٿيڻ جي صلاحيت رکي ٿي. سائنسدان ان جي خلين جا راز معلوم ڪري رهيا آهن، ته جيئن انسانن جي خلين کي به ٻيهر جوان ڪرڻ جا طريقا ڳولي سگهجن.
ننڍڙي، شفاف جيلي فش Turritopsis dohrnii کي مارڻ حيرت انگيز طور تي ڏکيو آهي. گيلوسٽن ۾ ٽيڪساس اَي اينڊ ايم يونيورسٽيءَ سان لاڳاپيل سامونڊي حياتيات جي ماهر ماريا ميليٽا انهن جيلي فش کي ڪٽي، اُٻاري، بکيو رکي، انهن جي ٽينڪن ۾ ضرورت کان وڌيڪ لوڻ وجهي يا کين تازي پاڻيءَ ۾ وجهي ڏٺو آهي، پر اهي حيرت انگيز جاندار هر ڀيري موت کي دوکو ڏئي بچي وڃن ٿا.
جڏهن اهي سخت دٻاءَ يا ناموافق حالتن کي منهن ڏين ٿيون ته حرڪت بند ڪري پنهنجي ٽينڪ جي تري ۾ ڪري پون ٿيون. پوءِ هڪ حيرت انگيز عمل شروع ٿئي ٿو: اهي جانور خلين جي گولن ۾ تبديل ٿي وڃن ٿا، جن جي شڪل بالغ جيلي فش جي ڇٽيءَ جهڙي جسم ۽ ان مان نڪرندڙ سنهين تندُن کان بلڪل مختلف هوندي آهي. جيلي فش جي ان بالغ شڪل کي سائنسي ٻوليءَ ۾ ’ميڊوسا‘ چيو ويندو آهي.
هڪ کان ٽن ڏينهن اندر خلين جي ان گولي مان هڪ اهڙي بناوت ڦٽي نڪري ٿي، جنهن کي ’پوليپ‘ چيو ويندو آهي. پوليپ جيلي فش جي زندگيءَ جو شروعاتي مرحلو آهي. پوءِ اهو وڌي هڪ ڪالوني بڻجي وڃي ٿو، جنهن مان آخرڪار نيون ميڊوسائون پيدا ٿين ٿيون.
ميليٽا چوي ٿي، ”هڪ اهڙي جيلي فش، جيڪا نٿي مري، ان مان پوءِ هڪ اهڙي ڪالوني پيدا ٿئي ٿي، جيڪا وڌيڪ سوين جيلي فشز پيدا ڪري سگهي ٿي.“ اصولي طور تي انهن مان هر نئين جيلي فش به ساڳئي طريقي سان ٻيهر جوان ٿي سگهي ٿي. اهڙيءَ طرح اهي پنهنجي حياتيءَ جي چڪر کي پوئتي موٽائي جوانيءَ ڏانهن موٽڻ جي بظاهر لامحدود صلاحيت ڏيکارين ٿيون.
ميليٽا ۽ ٻيا سائنسدان هاڻي انهن جينياتي ۽ ماليڪيولي عملن جو مطالعو ڪري رهيا آهن، جيڪي Turritopsis dohrnii کي موت کان بچڻ جو هي غيرمعمولي ڪارنامو سرانجام ڏيڻ جي قابل بڻائين ٿا. سائنسدان اميد رکن ٿا ته انهن رازن کي سمجهڻ سان آخرڪار اهو معلوم ڪري سگهندا ته ڇا انسانن ۾ به اهڙا ئي عمل شروع ڪرائي سگهجن ٿا.
مقصد اهو ناهي ته پوڙهن ماڻهن کي وري ٻار بڻايو وڃي، جيئن افسانوي ڪردار بينجمن بٽن جي ڪهاڻيءَ ۾ ٿئي ٿو، ڇاڪاڻ ته اهڙو تصور اڃا تائين سائنس فڪشن جي دائري ۾ اچي ٿو. ان جي بدران مقصد اهو آهي ته خلين ۽ جسماني بافتن کي ٻيهر جوان حالت ۾ آڻڻ جا طريقا ڳوليا وڃن، جيئن زخمن کي ڀرڻ ۽ عمر سان لاڳاپيل بيمارين جو علاج ڪرڻ ممڪن ٿي سگهي.
ميليٽا چوي ٿي، ”اهو سوچڻ اطمينان بخش آهي ته فطرت انسانن جي هڪ اهم مسئلي، يعني عمر وڌڻ ۽ موت، جو حل ڳولي ورتو آهي.“
جانز هاپڪنز يونيورسٽيءَ سان لاڳاپيل ٻارن جي ڪينسر جي ماهر ۽ طبي سائنسدان مائيڪل ڪولڊوبسڪي چوي ٿو، ”منهنجي خيال ۾ هن شعبي ۾ سڀ کان وڏي ڪاميابي ٻيهر حياتي بحال ڪرڻ واري حياتيات هوندي، يعني عمر وڌڻ سان پيدا ٿيندڙ زوال يا تباهيءَ کي پوئتي موٽائڻ جي ڪوشش.“
هن وڌيڪ چيو، ”اسان اڃا ان مرحلي کان گهڻو پري آهيون، جتي انهن عملن مان انسانن جي فائدي لاءِ ڪم وٺي سگهون، پر منهنجو خيال آهي ته انهن جاندارن کي سمجهڻ، جن لکين سال اڳ اهڙا عمل ارتقائي طور پيدا ڪيا، مستقبل ۾ واقعي وڏو فائدو ڏئي سگهي ٿو.“
جيلي فش جي ٻيهر جوان ٿيڻ جو راز پهريون ڀيرو ڪيئن ظاهر ٿيو؟
Turritopsis dohrnii جي ٻيهر جوان ٿيڻ واري صلاحيت بابت پهريون ڀيرو 1992ع ۾ هڪ اطالوي سائنسدان ٻڌايو هو. اهو سائنسدان انهن جاندارن کي پنهنجي ليبارٽريءَ ۾ پالي رهيو هو، پر هفتي جي آخر ۾ کين کاڌو ڏيڻ وساري ويٺو.
ميليٽا ٻڌائي ٿي ته جڏهن اهو سائنسدان واپس آيو ته کيس اميد هئي ته جيلي فشز مري چڪيون هونديون، پر ”ان جي بدران هن کي ٿانوَ اندر نوان پوليپس نظر آيا.“
جلد ئي اٽليءَ جي يونيورسٽي آف سالينٽو جي حياتيات جي ماهر اسٽيفانو پيرائنو ان ڳالهه ۾ دلچسپي وٺڻ شروع ڪئي ته آخر ڪهڙو عمل انهن جاندارن کي ٻيهر جوان ٿيڻ جي قابل بڻائي ٿو.
جڏهن ڪو جنين وڌي ٿو ته ان ۾ موجود نام نهاد ’اسٽيم سيلز‘ وڌن ٿا ۽ تبديل ٿي اعصابي خلين، عضلاتي خلين ۽ ٻين مختلف قسمن جي خلين ۾ تبديل ٿين ٿا، جيڪي گڏجي جسم ٺاهين ٿا. عام طور تي اهي خليا هڪ خاص قسم ۾ تبديل ٿيڻ کان پوءِ ساڳئي قسم جا رهندا آهن، جيستائين عمر وڌڻ سبب اهي پوڙها ٿي مري وڃن.
پر پيرائنو دريافت ڪيو ته امر جيلي فش جي ٻيهر جوان ٿيڻ دوران ميڊوسا جي ڪجهه بافتن ۾ هڪ اهڙو عمل ٿئي ٿو، جنهن کي ’ٽرانس ڊفرينشيئيشن‘ (Transdifferentiation) چيو وڃي ٿو. ان عمل ۾ اهي خليا واپس اسٽيم سيل جهڙي حالت ۾ اچي وڃن ٿا ۽ پوءِ ٻين قسمن جي خلين ۾ تبديل ٿي وڃن ٿا.
ميليٽا، جيڪا اڳ پيرائنو جي ليبارٽريءَ ۾ ڪم ڪري چڪي آهي، چوي ٿي، ”بالغ خليا پنهنجي مخصوص سڃاڻپ وڃائي ٻيهر غيرمتعين حالت ۾ اچي وڃن ٿا ۽ پوءِ اهڙي شيءِ ۾ تبديل ٿي وڃن ٿا، جيڪا پوليپ ٺاهڻ لاءِ گهربل هوندي آهي.“
Turritopsis dohrnii جي ٻيهر جوان ٿيڻ واري صلاحيت سبب ان کي ”سدا حيات يعني امر جيلي فش“ جو لقب ڏنو ويو آهي. سائنسدانن جي ڄاڻ موجب، جانورن جي دنيا ۾ اها صلاحيت پنهنجي نوعيت ۾ منفرد آهي.
جيتوڻيڪ ڪي ڪرڙيون يعني ڇپڪليون، ڪيڙا ۽ جل ٿلي جاندار پنهنجن وڃايل يا زخمي ٿيل جسماني حصن کي ٻيهر پيدا ڪري سگهن ٿا، پر انهن مان ڪو به بالغ جسم کي واپس ٻار جهڙي حالت ۾ آڻڻ جي صلاحيت نٿو رکي.
Turritopsis dohrnii ان ڳالهه جو غيرمعمولي مثال آهي ته عمر وڌڻ ۽ موت هر حالت ۾ حياتياتي طور اڻٽر ناهن. تنهن هوندي به، سائنسدان ان امڪان کي رد نٿا ڪري سگهن ته هي جيلي فش به آخرڪار قدرتي طور مري سگهي ٿي.
جينياتي اشارا
اڄڪلهه ميليٽا ۽ ٻيا سائنسدان انهن جينياتي عملن کي سمجهڻ جي ڪوشش ڪري رهيا آهن، جيڪي خلين کي وقت ۾ پوئتي موٽڻ جي قابل بڻائين ٿا.
ڪولڊوبسڪي موجب، سڀ کان وڏي ڪاميابي اهڙي ماليڪيولي ’سوئچ‘ کي سڃاڻڻ هوندي، جيڪو هن عمل کي ڪنٽرول ڪري ٿو. جيڪڏهن انسانن ۾ به اهڙو ئي ڪنٽرول ڪندڙ سوئچ موجود آهي ته ممڪن آهي ته ان کي فعال ڪري انساني خلين کي ٻيهر جوان حالت ۾ آڻي سگهجي.
جيڪڏهن ائين ممڪن ٿيو ته فالج يا دل جي دوري کان پوءِ زخمن ۽ متاثر ٿيل بافتن جي بحاليءَ جو عمل تيز ڪري سگهجي ٿو. ان کان سواءِ، عمر وڌڻ سبب نظر ۾ پيدا ٿيندڙ نقصان يا الزائمر جي بيماريءَ ۾ دماغي ۽ اعصابي خلين جي تباهيءَ کي به شايد پوئتي موٽائي سگهجي.
هو چوي ٿو، ”اسان ٻيهر جينن جي حالت ۾ ننڍا ٿي واپس نه وينداسين ۽ نه ئي زندگيءَ جو عمل نئين سر شروع ڪنداسين، پر منهنجي خيال ۾ عضون ۽ بافتن جي سطح تي اهو يقيني طور ممڪن ٿي سگهي ٿو.“
هي تحقيق اڃا شروعاتي مرحلي ۾ آهي، پر ان مان ڪجهه اشارا اڳ ئي ملڻ شروع ٿي ويا آهن.
2022ع جي هڪ مطالعي ۾ محققن جي هڪ ٽيم Turritopsis dohrnii جي جينن جو مقابلو ان سان لاڳاپيل هڪ ٻي اهڙي نسل سان ڪيو، جنهن بابت معلوم ناهي ته اها ٻيهر جوان ٿي سگهي ٿي يا نه. تنهن هوندي به، اسپين جي يونيورسٽي آف اوويئدو جي ماليڪيولي حياتيات جي ماهر ۽ بايو انفارميٽڪس جي ماهر وڪٽر ڪيسادا موجب، ان ڳالهه جي پڪ ڪرڻ ڏکيو آهي ته ٻي نسل ۾ اها صلاحيت موجود ناهي، ڇاڪاڻ ته جيلي فشن جي ڪيترين ئي نسلن تي اڃا تائين ڪافي تحقيق نه ٿي آهي.
ٻي نسل جي مقابلي ۾ Turritopsis dohrnii جي ڊي اين اي ۾ اهڙن جينن جون وڌيڪ ڪاپيون مليون، جيڪي اهڙا پروٽين ٺاهين ٿا، جيڪي جينياتي ميوٽيشنز ۽ ڊي اين اي کي عمر سان گڏ ٿيندڙ ٻين قسمن جي نقصان کان مرمت ڪرڻ ۾ مدد ڏين ٿا.
امر جيلي فش ۾ اهڙن جينن جون ڪاپيون به وڌيڪ هيون، جيڪي ’ٽيلوميرز‘ نالي بناوتن کي برقرار رکڻ ۾ مدد ڏيندڙ پروٽين ٺاهين ٿا. ٽيلوميرز ڊي اين اي جي ڌاڳن جي پڇاڙين تي موجود ننڍڙيون حفاظتي ٽوپيون هونديون آهن، جيڪي جينياتي مواد کي نقصان کان بچائين ٿيون.
عام طور تي عمر وڌڻ سان ٽيلوميرز ننڍا ٿيندا ويندا آهن، جنهن سبب ڊي اين اي کي نقصان پهچڻ جو خطرو وڌي ويندو آهي. پر ڪيسادا موجب، امر جيلي فش ۾ ٽيلوميرز جي مرمت ڪرڻ جي وڌيڪ صلاحيت ان جي ڊگهي حياتيءَ جو هڪ اهم سبب ٿي سگهي ٿي.
ڪيسادا جو چوڻ آهي ته Turritopsis dohrnii جي ٻيهر جوان ٿيڻ واري حڪمت عمليءَ جا راز سمجهڻ ۽ اهو معلوم ڪرڻ ته ڇا ان جي ڪنهن پهلوءَ کي انسانن لاءِ استعمال ڪري سگهجي ٿو، اڃا رڳو شروعات آهي.
هو چوي ٿو، ”اسان ڪيترين ئي بيمارين بابت اهو سمجهون ٿا ته انهن مان واپس صحتيابيءَ ڏانهن موٽڻ جو ڪو رستو ناهي. پر شايد واپسيءَ جو ڪو رستو موجود هجي، جيڪڏهن اسان انهن عملن جي ڪم ڪرڻ جي طريقي بابت ڪافي ڄاڻ حاصل ڪري وٺون.“
ٻئي طرف، ميليٽا Turritopsis dohrnii جي زندگيءَ جي مختلف مرحلن دوران فعال ٿيندڙ جينن جو مقابلو ڪري رهي آهي. هوءَ خاص طور تي انهن جينن جو جائزو وٺي رهي آهي، جيڪي رڳو ان گولي جهڙي ’سسٽ‘ واري مرحلي ۾ فعال ٿين ٿا، جڏهن خليا پنهنجي اڳوڻي سڃاڻپ ڇڏي نئين صورت اختيار ڪن ٿا ۽ پوءِ نوان پوليپس ٺاهين ٿا.
هوءَ چوي ٿي، ”اهو ان ڳالهه جو اشارو ٿي سگهي ٿو ته اهي جين ان منفرد عمل ۾ شامل آهن.“
2019ع ۽ 2021ع ۾ ٿيل تحقيق دوران ميليٽا ۽ سندس ساٿين کي ڪجهه اهڙن پراسرار جينن جي سرگرمي وڌيل نظر آئي، جن جا ڪم اڃا تائين معلوم نه ٿي سگهيا آهن. ان سان گڏ، ڊي اين اي جي مرمت ۽ ٽيلوميرز کي برقرار رکڻ ۾ شامل جينن جي سرگرمي پڻ وڌيل ڏٺي وئي.
ميليٽا جي هڪ ٻي ابتدائي مطالعي مان معلوم ٿيو ته سسٽ واري مرحلي ۾ غيرمعمولي طور تي وڌيڪ فعال ٿيندڙ ڪجهه جين، انهن جينن سان ملندڙ جلندڙ آهن، جن کي انسانن ۾ ڊگهي عمر سان لاڳاپيل سمجهيو وڃي ٿو.
ميليٽا موجب، اها ڳالهه ان خيال کي هٿي ڏئي ٿي ته ٻنهي نسلن ۾ ڪي گڏيل حياتياتي رستا موجود ٿي سگهن ٿا.
هاڻي ميليٽا ڪولڊوبسڪي سان گڏجي انهن عملن کي وڌيڪ بهتر نموني سمجهڻ تي ڪم ڪري رهي آهي، ته جيئن مستقبل ۾ اهو معلوم ڪري سگهجي ته ڇا اهي عمل انساني خلين ۾ به شروع ڪرائي سگهجن ٿا.
سائنسدان اڳ ئي ٿڻائتن جانورن جي خلين ۾ ٻيهر جوان ٿيڻ جهڙا عمل شروع ڪرائڻ جا ڪجهه طريقا دريافت ڪري چڪا آهن، پر انهن طريقن کي انساني بافتن تي لاڳو ڪرڻ ڏکيو ثابت ٿيو آهي.
ڪولڊوبسڪي کي اميد آهي ته Turritopsis dohrnii جو مطالعو ڪرڻ سان شايد اهڙا ٻيا طريقا سامهون اچن، جيڪي وڌيڪ اثرائتا هجن.
امر جاندار جي ڪمزوري
طبي ميدان ۾ ممڪنه عملي فائدن کان علاوه، Turritopsis dohrnii اسان کي ڪجهه فلسفياڻا سبق پڻ ڏئي ٿي. ميليٽا چوي ٿي، ”اهو سوچڻ اطمينان بخش آهي ته فطرت انسانن جي هڪ اهم مسئلي، يعني عمر وڌڻ ۽ موت، جو حل ڳولي ورتو آهي.“
هوءَ اهو پڻ سمجهي ٿي ته Turritopsis dohrnii جي غيرمعمولي طور تي سخت حالتن کي برداشت ڪرڻ جي صلاحيت هڪ سبب ٿي سگهي ٿي، جنهن جي ڪري اها نسل دنيا جي سمنڊن ۾ وڏي پيماني تي پکڙجي وئي آهي. اها ميڊيٽرينين سمنڊ کان وٺي ڪيريبين سمنڊ ۽ جاپان جي سامونڊي علائقن تائين ملي ٿي. پر جيتوڻيڪ اها جيلي فش ناقابلِ شڪست نظر اچي ٿي، تڏهن به حقيقت ۾ اها هڪ ڪمزور جاندار آهي.
ميليٽا ٻڌائي ٿي ته سندس ليبارٽريءَ ۾ موجود جيلي فشز جو هڪ حصو اهڙو لڳي ٿو، جيڪي ٻيهر جوان ٿيڻ جي قابل ئي ناهن. جڏهن ته ٻيهر جوان ٿيندڙ جيلي فشز جي حوالي سان به اهو ممڪن آهي ته پوڙهائپ سبب مرڻ کان اڳ اهي هڪ محدود تعداد ۾ ئي پاڻ کي ٻيهر جوان ڪري سگهن.
ان ڳالهه جي پڪ ڪرڻ ڏکيو آهي، ڇاڪاڻ ته ليبارٽريءَ ۾ هن نسل کي ڊگهي عرصي تائين زنده رکڻ مشڪل آهي. لڳي ٿو ته زنده رهڻ لاءِ انهن کي ڪجهه خاص حالتون گهربل هونديون آهن.
قدرتي ماحول ۾ به اهڙا ڪيترائي عنصر آهن، جيڪي شايد انهن جي موت جو سبب بڻجن ٿا. انهن ۾ خوراڪ طور استعمال ٿيندڙ پلانڪٽن جي دستيابيءَ ۾ ڦيرڦار، شڪاري جاندار ۽ اهڙيون الجيون شامل آهن، جيڪي جيلي فشن جي ڪالونين کي ڍڪي ڇڏين ٿيون.
اسپين جي انسٽيٽيوٽ آف مئرين سائنسز سان لاڳاپيل ماريا پاسڪوال تورنر، جنهن ڪيسادا سان گڏ 2022ع وارو مطالعو ڪيو هو، چوي ٿي ته امر جيلي فش اسان کي هڪ اهم سبق ڏئي ٿي.
هوءَ چوي ٿي، ”جيتوڻيڪ ان ۾ ٻيهر جوان ٿيڻ ۽ نظرياتي طور تي عمر وڌڻ سبب نه مرڻ جي صلاحيت موجود آهي، پر ساڳئي وقت اها هڪ انتهائي ڪمزور جاندار پڻ آهي.“
هوءَ وڌيڪ چوي ٿي، ”امر جيلي فش اسان کي اهو به ياد ڏياري ٿي ته زندگي ۽ موت هڪ ئي حقيقت جا هڪ ٻئي کان الڳ نه ٿيندڙ حصا آهن.“ ٻين لفظن ۾، فطرت جي سڀ کان وڌيڪ امر نظر ايندڙ جاندار کي به آخرڪار موت کي منهن ڏيڻو پوي ٿو.(نوٽ، امر جيلي فش واري خبر بي بي سي ورلڊ سروس تي شايع ٿي، جيڪا سندن ٿورن سان سنڌيار جي پڙهندڙن لاءِ پيش ڪجي ٿي. ادارو) ……
سنڌيار جي ايڊيٽر اعجاز مهر جي مشاهدي موجب دنيا ۾ ماضي ۾ ڪافي جاندارن جي لافاني صلاحيتن هجڻ بابت مواد شايع ٿيندو رهيو آهي. اسان سنڌيار ۾ گهڻو وقت اڳ ٽارڊيگريڊ نالي جاندار بابت به تفصيلي تحقيقي مقالو شايع ڪيو هو. بي بي سي جي ان خبر بعد اعجاز مهر دنيا ۾ ٻين اهڙن صفتن ۽ وصفن وارن جاندارن بابت تحقيق ڪئي جيڪا به پنهنجي پڙهندڙن لاءِ پيش ڪريون ٿا. جيتوڻيڪ سائنس ڪجهه جاندارن کي انتهائي احتياط سان ’حياتياتي لافاني‘ جو ٽرم استعمال ڪري ٿي. جنهن جي ڪجهه سببن مان هڪ مذهب جي نفي کان بچڻ به آهي. ڇو ته سڀني مذهبن ۾ اها دعويٰ ڪئي ويندي آهي ته هن ڪائنات ۾ ڪا به شئي الله کانسواءِ لافاني ناهي. ٻيو ته ظاهر آهي ته ڪائنات جي انت بابت سائنسي تصديق اڃا باقي آهي ان ڪري سائنس ’مڪمل طور لافاني‘ هجڻ جي ڪنهن به حتمي فيصلي کان محطاط نظر اچي ٿي. خير ان ڏس ۾ حتمي فيصلو پڙهندڙن تي ڇڏجي ٿو. اچو ته ڪڏهن زندگي ختم نه ٿيڻ، وڏي عمر بعد ٻيهر جوان ٿيڻ جي خصلتن وارن ٻين دريافت ڪيل جاندارن جو تفصيل معلوم ٿا ڪريون.
دنيا ۾ ڪجهه اهڙا جاندار دريافت ٿيا آهن، جن ۾ عمر وڌڻ جي عمل کي روڪڻ، پنهنجي جسم کي مسلسل نئون ڪرڻ يا پنهنجي زندگيءَ جي چڪر کي پوئتي موٽائي ٻيهر جوان ٿيڻ جي صلاحيت موجود آهي. سائنسدان اهڙن جاندارن کي حياتياتي طور لافاني (Biologically Immortal) يا عمر جي اثرن کان غيرمعمولي حد تائين محفوظ جاندار چون ٿا.
پر هتي هڪ اهم ڳالهه سمجهڻ ضروري آهي: حياتياتي طور لافاني هجڻ جو مطلب اهو ناهي ته جاندار کي ڪڏهن به موت نٿو اچي. اهي به بيماري، شڪارين، حادثن يا ناموافق ماحول سبب مري سگهن ٿا. فرق رڳو اهو آهي ته انهن ۾ عمر وڌڻ سبب ڪمزور ٿيڻ جو عام عمل تمام گهڻو سست، محدود يا ڪجهه حالتن ۾ تقريباً غيرموجود هوندو آهي. (Popular Science).
هائڊرا (Hydra): ننڍڙو جاندار، پر عمر وڌڻ جا تمام گهٽ نشان
سائنسي نالو: Hydra vulgaris هائڊرا مٺي پاڻيءَ ۾ رهندڙ هڪ ننڍڙو جاندار آهي، جيڪو ڏسڻ ۾ هڪ سنهي نلي جهڙو هوندو آهي. ان جي هڪ ڇيڙي تي وات ۽ ان جي چوڌاري سنهيون تندون هونديون آهن. هائڊرا جي جسم ۾ اسٽيم سيلز مسلسل نوان خليا ٺاهيندا رهن ٿا. اهي پراڻن خلين جي جاءِ وٺن ٿا، جنهن سبب ان جو جسم لڳاتار پاڻ کي نئون ڪندو رهي ٿو.
1998ع ۾ شايع ٿيل هڪ اهم مطالعي ۾ سائنسدانن هائڊرا جو چئن سالن تائين مشاهدو ڪيو. ان عرصي دوران انهن کي عمر وڌڻ سبب موت جي شرح ۾ واڌ يا پيدائش جي صلاحيت ۾ واضح گهٽتائي جا ثبوت نه مليا. ان بنياد تي محققن نتيجو ڪڍيو ته هائڊرا ممڪن طور تي حياتياتي طور لافاني ٿي سگهي ٿو. (ScienceDirect)
ڇا هائڊرا مري سگهي ٿو؟
ها. اها بيماري، خوراڪ جي کوٽ يا ڪنهن ٻئي جاندار جي حملي سبب مري سگهي ٿو. ان جي انفراديت اها آهي ته ان ۾ عام طور تي عمر وڌڻ سان پيدا ٿيندڙ جسماني زوال جا نشان انتهائي گهٽ ڏسڻ ۾ اچن ٿا.
پلانيريا (Planarian Flatworms): جسم جا ٽڪرا به ٻيهر مڪمل جسم بڻائي سگهن ٿا
سائنسي گروهه: پلانيريا، يعني مٺي پاڻيءَ جا ڪجهه چپٽا ڪيڙا. پلانيريا پنهنجي جسم کي ٻيهر ٺاهڻ جي غيرمعمولي صلاحيت سبب سائنسدانن لاءِ وڏي دلچسپيءَ جو موضوع آهن. انهن جي جسم ۾ وڏي تعداد ۾ خاص اسٽيم سيلز موجود هوندا آهن، جن کي ’نيوبلاسٽس‘ (Neoblasts) چيو ويندو آهي. اهي خليا جسم جي مختلف حصن کي ٻيهر ٺاهڻ ۾ مدد ڏين ٿا.
ڪيترين پلانيريا نسلن ۾، جيڪڏهن جسم جا مناسب ٽڪرا ٿي وڃن، ته هر ٽڪرو نئون مڪمل جاندار بڻجي سگهي ٿو. ان عمل ذريعي اهي پنهنجو مٿو، پڇ ۽ ٻيا گم ٿيل جسماني حصا ٻيهر ٺاهي سگهن ٿيون.
تحقيق مان اشارو ملي ٿو ته ڪجهه پلانيريا ۾ جسم جي بحاليءَ جا اهي اثرائتا نظام عمر سان لاڳاپيل زوال کي محدود ڪرڻ ۾ پڻ مدد ڏين ٿا. انهيءَ ڪري ڪجهه نسلن کي جسماني سطح تي لافاني يا Somatically Immortal قرار ڏنو ويو آهي. (ScienceDirect)
ڇا هر پلانيريا لافاني آهي؟
نه. اها صلاحيت سڀني نسلن ۾ هڪجهڙي ناهي. ان کان سواءِ، جسم کي ٻيهر ٺاهڻ جي صلاحيت جو مطلب اهو ناهي ته جاندار هر بيماري يا خطري کان بچي سگهي ٿو.
سامونڊي جاندار، مرجان ۽ اسپنج
جاندارن جا گروهه: سامونڊي اسپنج، مرجان ۽ ڪجهه ٻيا سادا سامونڊي جاندار. انهن مان ڪيترن جاندارن ۾ غيرمعمولي ڊگهي عمر، جسم جي مرمت ۽ ٻيهر واڌ جون صلاحيتون موجود آهن.
اسپنج ۽ مرجان جون ڪجهه نسلون پنهنجي جسم جي حصن کي ٻيهر وڌائي سگهن ٿيون. ڪجهه مرجان جون ڪالونيون ڪيترن ئي سئو يا هزارن سالن تائين زنده رهي سگهن ٿيون.
بهرحال، هتي فرق ڪرڻ ضروري آهي: تمام ڊگهي عمر هجڻ ۽ حياتياتي طور لافاني هجڻ هڪجهڙيون ڳالهيون ناهن. هر ڊگهي عمر رکندڙ مرجان يا اسپنج کي لافاني قرار نٿو ڏئي سگهجي. (ScienceDirect)
ڦڻي جهڙيون جيلي فشون (Comb Jellies) جنهن جو سائنسي نالو: Mnemiopsis leidyi
هي سامونڊي جاندار ڏسڻ ۾ جيلي فش جهڙا لڳن ٿا، پر حياتياتي طور جيلي فش جي اصل گروهه کان مختلف آهن. انهن کي ’ڪومب جيليز‘ چيو ويندو آهي. تازين سائنسي تحقيقن مان معلوم ٿيو آهي ته هن نسل ۾ به ڪجهه حالتن ۾ زندگيءَ جي چڪر کي پوئتي موٽائڻ جي صلاحيت موجود ٿي سگهي ٿي.
2026ع ۾ شايع ٿيل تحقيق ۾ اهڙن جاندارن ۾ ٻيهر شروعاتي مرحلي ڏانهن موٽڻ واري عمل تي بحث ڪيو ويو. اهو عمل’ امر جيلي فش‘ جي صلاحيت سان ڪجهه مشابهت رکي ٿو، پر ٻنهي جا حياتياتي طريقا لازمي طور هڪجهڙا ناهن. (Nature)
هن دريافت مان ظاهر ٿئي ٿو ته زندگيءَ جي چڪر کي پوئتي موٽائڻ جي صلاحيت شايد رڳو هڪ ئي جاندار تائين محدود نه هجي. بهرحال، ان کي مڪمل حياتياتي لافانيت جو ثبوت سمجهڻ لاءِ وڌيڪ تحقيق جي ضرورت آهي.
لابسٽر: ڇا اهو واقعي ڪڏهن پوڙهو نٿو ٿئي؟، سائنسي گروهه: لابسٽر (Lobsters) لابسٽر بابت انٽرنيٽ تي اڪثر دعويٰ ڪئي ويندي آهي ته اهو ڪڏهن به پوڙهو نٿو ٿئي ۽ هميشه زنده رهي سگهي ٿو. پر اها ڳالهه درست ناهي.
لابسٽر پنهنجي زندگيءَ دوران وڌندو رهي ٿو ۽ وقت بوقت پنهنجي ٻاهرين سخت کل لاهي نئين کل پيدا ڪري ٿو. عمر وڌڻ سان اها کل لاهڻ واري عمل لاءِ وڌيڪ توانائي گهربل ٿيندي آهي. آخرڪار، اها توانائيءَ جي کوٽ، بيمارين، شڪارين يا کل لاهڻ دوران پيدا ٿيندڙ پيچيدگين سبب مري سگهي ٿو.
تنهن ڪري، لابسٽر کي لافاني جاندار قرار ڏيڻ درست ناهي، جيتوڻيڪ ان جي مسلسل واڌ ۽ عمر سان لاڳاپيل ڪجهه خاصيتن سبب ان بابت اهڙا غلط تصور پکڙيا آهن. (Natural History Museum) .
سائنسدان انهن جاندارن مان انسانن لاءِ ڇا سکڻ چاهين ٿا؟
انهن جاندارن جو مطالعو رڳو اهو ڄاڻڻ لاءِ نه ڪيو پيو وڃي ته اهي ڪيئن زنده رهن ٿا، پر ان لاءِ به ڪيو پيو وڃي ته ڇا انهن جي خلين جي مرمت ۽ ٻيهر جوان ٿيڻ جا طريقا انساني صحت لاءِ استعمال ڪري سگهجن ٿا؟
سائنسدان خاص طور تي ٽن ڳالهين تي ڌيان ڏئي رهيا آهن: خلين جي مرمت: ڊي اين اي کي عمر سان ٿيندڙ نقصان کان ڪيئن بچائجي؟، بافتن جي بحالي: زخمن يا خراب ٿيل عضون کي وڌيڪ اثرائتي نموني ڪيئن بحال ڪجي؟ عمر سان لاڳاپيل بيماريون: ڇا خلين جي زوال کي سست ڪرڻ يا ڪجهه نقصانن کي پوئتي موٽائڻ ممڪن آهي؟
امر جيلي فش جي جينن ۽ خلين جي مطالعي مان عمر وڌڻ، ٻيهر جوان ٿيڻ ۽ جسماني مرمت بابت اهم اشارا ملي رهيا آهن. پر هن وقت تائين اهڙو ڪو ثابت ٿيل طريقو موجود ناهي، جنهن سان انسان کي حياتياتي طور لافاني بڻائي سگهجي. (PubMed)
نتيجو: هن وقت امر جيلي فش ۽ هائڊرا حياتياتي لافانيت جي حوالي سان سڀ کان وڌيڪ دلچسپ مثالن مان آهن، جڏهن ته پلانيريا جسم کي ٻيهر ٺاهڻ جي صلاحيت سبب اهم آهن. پر انهن مان ڪنهن کي به اهڙو جاندار نه سمجهڻ گهرجي، جيڪو ڪنهن به حالت ۾ مري نٿو سگهي.
ٽارڊيگريڊ (Tardigrade) ڏانهن آهي، جنهن کي عام طور تي پاڻيءَ جو رڇ (Water Bear) به چيو ويندو آهي.
ٽارڊيگريڊ هڪ انتهائي ننڍڙو جاندار آهي، جيڪو عام طور تي 0.1 کان 1 ملي ميٽر جيترو هوندو آهي. اهو ڪائي يعني بيٺل پاڻي مٿان سائو تهه، گاهه ۽ نم مٽيءَ جهڙين جڳهن تي ملي سگهي ٿو.
ڇا اهو واقعي لافاني آهي؟
نه، ٽارڊيگريڊ کي سائنسي طور لافاني جاندار نٿو چئي سگهجي. البته، ان ۾ هڪ حيرت انگيز صلاحيت آهي: انتهائي خراب حالتن ۾ اهو پنهنجي جسماني سرگرمين کي تقريباً روڪي، هڪ غيرفعال حالت اختيار ڪري سگهي ٿو. هن عمل کي ڪرائپٽو بايوسس (Cryptobiosis) چيو ويندو آهي.
ان حالت ۾ ٽارڊيگريڊ: پاڻيءَ جي انتهائي کوٽ برداشت ڪري سگهي ٿو. تمام گهٽ ۽ تمام گهڻو گرمي پد ڪجهه حالتن ۾ سهي سگهي ٿو. آڪسيجن جي کوٽ ۽ تيز شعاعن کي ٻين ڪيترن ئي جاندارن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ برداشت ڪري سگهي ٿو. مناسب حالتون موٽي اچڻ تي ٻيهر سرگرم ٿي سگهي ٿو.
پوءِ ان کي لافاني جاندارن ۾ ڇو شمار ڪيو ويندو آهي؟
ٽارڊيگريڊ کي ڪڏهن ڪڏهن لافاني جاندارن بابت عام بحثن ۾ شامل ڪيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ ته اهو انتهائي سخت ماحول ۾ زنده رهڻ جي غيرمعمولي صلاحيت رکي ٿو. پر سخت حالتون برداشت ڪرڻ ۽ هميشه زنده رهڻ ٻه مختلف ڳالهيون آهن.
مثال طور، لافاني جيلي فِش (Turritopsis dohrnii) مخصوص حالتن ۾ پنهنجي بالغ حالت مان ٻيهر شروعاتي حياتياتي مرحلي ڏانهن موٽي سگهي ٿي، جڏهن ته ٽارڊيگريڊ بنيادي طور تي غيرفعال حالت ۾ وڃي سخت حالتون برداشت ڪري ٿو.
مختصر فرق، لافاني جيلي فِش: پنهنجي حياتياتي چڪر کي پوئتي موٽائڻ جي صلاحيت رکي ٿي. ٽارڊيگريڊ: انتهائي سخت حالتن ۾ غيرفعال ٿي زنده رهي سگهي ٿو. هائڊرا (Hydra): ڪجهه تحقيقن ۾ عمر سان گڏ مرڻ جي شرح ۾ واڌ جا واضح ثبوت نه مليا آهن.
تنهنڪري، ٽارڊيگريڊ دنيا جي سڀ کان وڌيڪ سخت حالتون برداشت ڪندڙ جاندارن مان هڪ آهي، پر اهو حقيقي معنيٰ ۾ لافاني ناهي.
(نوٽ جيڪڏهن اوهانکي هي معلومات سٺي لڳي ته پنهنجي دوستن سان واٽس ايپ گروپن ۽ سوشل ميڊيا پليٽفارمز تي شيئر ڪريو.)
