لنڊن (ويب ڊيسڪ)جڏهن سج لنڊن ۾ 351 سال پراڻي رائل آبزرويٽري گرينچ جي اتر کان ڏکڻ ويندڙ ميريڊين لائين جي مٿان پنهنجي بلند ترين نقطي تي پهچي ٿو، تڏهن گرينچ مين ٽائيم (GMT) موجب منجهند جا 12 وڄن ٿا. هي وقت جو هڪ واضح ۽ عملي حوالو آهي، جنهن دنيا ۾ ٽائيم زونن جو نظام قائم ڪرڻ ۾ مدد ڪئي.
وقت ماپڻ جو نظام ڊگهي عرصي کان ڌرتيءَ جي گردش ۽ آسمان ۾ سج يا چنڊ جي مقام تي ڀاڙيندو رهيو آهي. گرينچ جهڙيون آبزرويٽريون قائم ٿيڻ کان اڳ ماڻهو سج گهڙيون استعمال ڪندا هئا، جيڪي بنيادي طور زمين ۾ کوڙيل هڪ لٺ هوندي هئي ۽ سج جي آسمان ۾ چرپر سان ان جو پاڇو بدلجندو رهندو هو. پر ڌرتيءَ ۽ اڄوڪين گهڙين جي وچ ۾ اهو قديم تعلق هاڻي ختم ٿيڻ جي ويجهو نظر اچي ٿو.
وقت جي عالمي معيارن جو تعين ڪندڙ ماهر خميس ڏينهن هڪ تجويز تي ووٽ ڏيڻ وارا آهن، جنهن تحت ’ليپ سيڪنڊ‘ نالي وقت جي هڪ سيڪنڊ جي اضافي کي ختم ڪرڻ جي تجويز ڏني وئي آهي. هي سيڪنڊ جيترو ننڍڙو اضافو ڌرتيءَ جي گردش ۽ دنيا ۾ استعمال ٿيندڙ وقت جي معيار جي وچ ۾ هڪ اهم ڪڙي آهي. ٽيلي ڪميونيڪيشن، بجليءَ جي گرڊن ۽ ڪمپيوٽرن جهڙن اهم نظامن ۾ ان جو ڪردار آهي.
1972ع کان وٺي عالمي گهڙين ۾ 27 ڀيرا شامل ڪيل ليپ سيڪنڊ جو مقصد بنيادي طور ٻن وقتي نظامن کي هڪٻئي سان هم آهنگ رکڻ آهي: هڪ فلڪياتي وقت، جيڪو ڌرتيءَ جي گردش تي ٻڌل آهي ۽ آبزرويٽرين ذريعي ماپيو ويندو آهي؛ ٻيو ڪوآرڊينيٽيڊ يونيورسل ٽائيم (UTC)، جيڪو دنيا جو گڏيل وقتي معيار آهي ۽ 1950ع واري ڏهاڪي ۾ تيار ڪيل انتهائي درست ايٽمي گهڙين ذريعي مقرر ڪيو ويندو آهي. اهي جديد ليبارٽري گهڙيون ايٽمن جي قدرتي ارتعاشن، يعني انهن جي ’ٽِڪن‘ کي ماپڻ تي ٻڌل آهن.
سي اين اين جي رپورٽ موجب آمريڪي رياست ڪولوراڊو جي شهر بولڊر ۾ نيشنل انسٽيٽيوٽ آف اسٽينڊرڊز اينڊ ٽيڪنالاجي جي وقت ۽ فريڪوئنسي شعبي جي گروپ سربراهه جيف شرمين موجب، وقت ماپڻ جا اهي ٻئي طريقا ان ڪري مختلف ٿين ٿا، ڇاڪاڻ ته ڌرتي هڪجهڙي رفتار سان نٿي ڦري، پر ان جي گردش ۾ لاها چاڙها اچن ٿا. ان ڪري ڌرتي هڪ ’ناقص گهڙي‘ آهي.
ڌرتيءَ جي گردش ۾ انهن تبديلين جا ڪيترائي سبب آهن، جن ۾ چنڊ جي ڪششِ ثقل، ڌرتيءَ جي اندرين مرڪز ۾ تبديليون ۽ ڌرتيءَ جي سطح تي پاڻي ۽ برف جي چرپر شامل آهن. موسمياتي بحران سبب قطبي برف جي ڳرڻ سان اهو اثر وڌيڪ وڌي ويو آهي.
شرمين چيو ته، ”اسان کي اهو فيصلو ڪرڻو پوندو ته سڀ کان اهم ڳالهه ڪهڙي آهي: ڇا اسان وقت جو تعين آسمان ۾ سڌو سنئون نظر ايندڙ شين، مثال طور گرينچ جي ڊگھائيءَ واري لڪير تي سج جي مقام، جي بنياد تي ڪرڻ چاهيون ٿا؟“ گرينچ ميريڊين اها لڪير آهي، جيڪا صفر ڊگھائيءَ جي درجي جي نشاندهي ڪري ٿي.
هن وڌيڪ چيو ته، ”يا پوءِ اسان انهن گهڙين تي ڀاڙڻ جو فيصلو ڪريون ٿا، جن کي اسان وڌيڪ مستحڪم سمجهون ٿا ۽ جيڪي ليبارٽريءَ ۾ انسانن تيار ڪيون آهن.“
ليپ سيڪنڊ انهن ٻنهي طريقن جي وچ ۾ هڪ ٺاهه طور ڪم ڪندا رهيا آهن. گهڻن ماڻهن کي انهن جي شامل ٿيڻ جو احساس به ناهي ٿيندو. ان جي ابتڙ، ليپ سال ۾ هر چئن سالن کان پوءِ فيبروريءَ ۾ هڪ اضافي ڏينهن شامل ڪيو ويندو آهي، ته جيئن گريگورين ڪئلينڊر ۽ ڌرتيءَ جي سج جي چوڌاري هڪ چڪر مڪمل ڪرڻ ۾ لڳندڙ وقت جي فرق کي پورو ڪري سگهجي.
پر ليپ سيڪنڊ غير باقاعده وقفن سان شامل ڪيا ويندا آهن ۽ انهن بابت رڳو ڇهه مهينا اڳ اطلاع ڏنو ويندو آهي. ان ڪري ڊيٽا سرورن، انتهائي تيز رفتار مالي واپار جي نظامن ۽ ٻين اهڙن بنيادي ڍانچن کي هلائيندڙ ادارن لاءِ مسئلا پيدا ٿين ٿا، جيڪي صحيح وقت تي ڀاڙين ٿا.
2012ع ۾ اضافي سيڪنڊ سبب ’ريڊٽ‘ ۽ ’لنڪڊ اِن‘ جون خدمتون متاثر ٿيون، جڏهن ته ’ڪوانٽاس‘ ايئرلائن جو بڪنگ نظام به بند ٿي ويو. ڊسمبر 2016ع جي آخر ۾ جڏهن آخري ڀيرو ليپ سيڪنڊ شامل ڪيو ويو، تڏهن ڪلائوڊ ڪمپيوٽنگ فراهم ڪندڙ ڪمپني ’ڪلائوڊ فليئر‘ جي سرورن ان کي صحيح نموني سنڀالي نه سگهيو، جنهن سبب ان جي ڪجهه گراهڪن کي ٿوري وقت لاءِ خدمتن جي بندش يا دير کي منهن ڏيڻو پيو.
ميٽا جهڙيون وڏيون ٽيڪنالاجي ڪمپنيون به ليپ سيڪنڊ ختم ڪرڻ جو مطالبو ڪنديون رهيون آهن. انهن ان کي ”وڏي تڪليف جو سبب“ قرار ڏنو آهي.
ليپ سيڪنڊ ختم ڪرڻ جي ضرورت ڇو؟
انٽرنيشنل بيورو آف ويٽس اينڊ ميئرز (BIPM) جا 69 ميمبر ملڪ هن هفتي پيرس ڀرسان ورسيلز ۾ گڏ ٿيندا. هي هڪ بين الحڪومتي ادارو آهي، جيڪو ماپ جا عالمي معيار مقرر ڪري ٿو.
فرينچ نالي جي مخفف BIPM سان سڃاتو ويندڙ هي ادارو ليپ سيڪنڊ ختم ڪرڻ بابت هڪ قرارداد تي ووٽ ڏيندو. جيڪڏهن اها تجويز منظور ٿي وئي ته ان تي عمل مئي 2027ع کان شروع ٿيندو. اداري جي وقت واري شعبي جي ڊائريڪٽر پيٽريزيا ٽاويلا موجب، تجويز جي منظوري لاءِ اڪثريت جي حمايت ضروري آهي.
ٽاويلا چيو ته جڏهن ايٽمي وقت جو نظام پهريون ڀيرو متعارف ڪرايو ويو، تڏهن ان کي فلڪياتي وقت سان ڳنڍيل رکڻ ضروري هو، ڇاڪاڻ ته ان وقت رستي جي تعين جا اوزار اڃا تائين آسماني جسمن ۽ روايتي وقتي طريقن تي ڀاڙيندا هئا. پر جي پي ايس (GPS) جي اچڻ کان پوءِ اها ضرورت اڳ جهڙي نه رهي.
هن وڌيڪ چيو ته، ”وقت ۾ اها درستگي هاڻي جديد ايپليڪيشنن لاءِ هڪ سنجيده مسئلو بڻجي وئي آهي.“
ٽاويلا موجب، BIPM جا ميمبر 20 سالن کان وڌيڪ عرصي کان اهڙي نظام تي بحث ڪري رهيا آهن، جنهن کي هوءَ ’مسلسل ڪوآرڊينيٽيڊ يونيورسل ٽائيم‘ سڏي ٿي. 2022ع ۾ اداري جي گذريل اجلاس دوران ميمبر ملڪن هڪ قرارداد جي حمايت ڪئي هئي، جنهن ۾ 2035ع تائين يا ان کان اڳ ليپ سيڪنڊ کي مرحليوار ختم ڪرڻ جو منصوبو تيار ڪرڻ لاءِ چيو ويو هو.
هن ٻڌايو ته ماضيءَ ۾ روس ۽ برطانيا جهڙن ڪجهه ملڪن ليپ سيڪنڊ ختم ڪرڻ جي مخالفت ڪئي هئي. روس جي 2022ع واري مخالفت جو سبب اهو هو ته ان جو گلوبل نيويگيشن سيٽلائيٽ سسٽم، جنهن کي GLONASS چيو وڃي ٿو، ليپ سيڪنڊن کي استعمال ڪري ٿو. ان جي ابتڙ آمريڪا جو GPS ۽ يورپي يونين جو گيليليو (Galileo) جهڙا ٻيا سيٽلائيٽ نظام ليپ سيڪنڊ استعمال نٿا ڪن.
ٽاويلا موجب، برطانيا به هڪ وقت ليپ سيڪنڊ ختم ڪرڻ جي مخالفت ڪئي هئي، ڇاڪاڻ ته وقت جي تاريخ ۾ گرينچ جي بنيادي ڪردار سان ان جو ثقافتي تعلق هو. پر هاڻي برطانيا پنهنجو موقف تبديل ڪري چڪو آهي.
وقت جي نظام بابت تيز ٿيندڙ بحث
2022ع ۾ وقت جي عالمي ماهرن جي آخري اجلاس کان پوءِ ليپ سيڪنڊ ختم ڪرڻ بابت بحث وڌيڪ تيز ٿي ويو آهي. ماهرن موجب، جلد ئي هڪ اهڙي غيرمعمولي صورتحال پيدا ٿي سگهي ٿي، جنهن ۾ هڪ سيڪنڊ شامل ڪرڻ بدران وقت مان هڪ سيڪنڊ گهٽائڻو پوندو. ان کي ’منفي ليپ سيڪنڊ‘ چيو ويندو آهي.
ڊگهي عرصي جي رجحان موجب، ڌرتيءَ جي گردش جي رفتار آهستي آهستي گهٽجي رهي آهي، پر ويجهي مستقبل ۾ ان جي رفتار وڌندي نظر اچي رهي آهي. ان ڪري فلڪياتي وقت ۽ ايٽمي وقت کي هڪٻئي سان هم آهنگ رکڻ لاءِ ڪوآرڊينيٽيڊ يونيورسل ٽائيم مان هڪ سيڪنڊ گهٽائڻ جي ضرورت پئجي سگهي ٿي.
ڌرتيءَ جي گردش جو رڪارڊ رکڻ واري جرمنيءَ جي شهر فرينڪفرٽ ۾ قائم اداري ’انٽرنيشنل ارٿ روٽيشن اينڊ ريفرنس سسٽمز سروس‘ جي 2025ع واري رپورٽ ۾ اندازو لڳايو ويو ته ايندڙ سالن ۾ منفي ليپ سيڪنڊ جي ضرورت پوڻ جو امڪان تيزيءَ سان وڌي سگهي ٿو. BIPM موجب، 2035ع تائين ان امڪان جي شرح 30 سيڪڙو تائين پهچي سگهي ٿي.
وقت مان هڪ سيڪنڊ گهٽائڻ جو تجربو اڳ ڪڏهن به نه ڪيو ويو آهي. اڄ جي ڊجيٽل دنيا ۾، جتي نظامن تي وقت جا صحيح نشان لڳل هوندا آهن، اهڙي تبديلي وڏي افراتفري پيدا ڪري سگهي ٿي.
BIPM چيو آهي ته اهم بنيادي ڍانچن کي هلائيندڙ ادارا اهڙي تبديليءَ لاءِ ”وڏي حد تائين تيار ناهن“.
اداري موجب، ”وقت جي هم آهنگيءَ تي ڀاڙيندڙ صنعتن کي تياريءَ لاءِ مالي سيڙپڪاري ڪرڻي پوندي، جنهن جي لاڳت جو اندازو سال 2000ع واري ڪمپيوٽر بگ جي تياريءَ جي خرچ جيترو لڳايو ويو آهي.“
هتي سال 2000ع واري بگ (Y2K) جو حوالو ڏنو ويو آهي، جيڪو ڪمپيوٽرن جي هڪ اهڙي خرابي هئي، جنهن بابت پروگرامرن کي خدشو هو ته 31 ڊسمبر 1999ع کان پوءِ اها وڏي پيماني تي نظامن ۾ مسئلا پيدا ڪري سگهي ٿي.
بهرحال، هر ڪو ان ڳالهه سان متفق ناهي ته ليپ سيڪنڊ ختم ڪرڻ ضروري آهي.
يونيورسٽي ڪاليج لنڊن ۾ خلائي جيوڊيزيءَ جي پروفيسر مارڪ زيبارت جو چوڻ آهي ته ڊجيٽل نظامن ۾ مثبت يا منفي ليپ سيڪنڊ شامل ڪرڻ سان لاڳاپيل فني مسئلن کي وڌائي پيش ڪيو ويو آهي. سندس خيال ۾، دنيا جي بنيادي وقتي نظام کي ڌرتيءَ جي گردش سان هم آهنگ رکڻ جي اهميت برقرار آهي.
زيبارت چيو ته، ”اسان وٽ ليپ سيڪنڊ استعمال ڪرڻ جو هڪ نظام موجود آهي. اهو ڪم ڪري ٿو ۽ وقت جي ان نظام کي برقرار رکي ٿو، جيڪو اسان سڀ روزمره جي زندگيءَ ۾ استعمال ڪريون ٿا.“
هن وڌيڪ چيو ته، ”جيڪڏهن ليپ سيڪنڊ ختم ڪيو ويو ته ڪيترين ئي شين کي تبديل ڪرڻو پوندو. ماڻهن کي پنهنجا سافٽ ويئر چيڪ ڪرڻا پوندا، انهن کي نئين سر ترتيب ڏيڻو پوندو ۽ خاميون درست ڪرڻيون پونديون.“
هن جو چوڻ هو ته ڌرتيءَ جي گردش سان ڳنڍيل وقتي نظام برقرار رکڻ ذهني طور به اطمينان بخش آهي.
زيبارت چيو ته، ”انسانن لاءِ ڌرتيءَ جي گردش ۽ وقت جي وچ ۾ هڪ فطري تعلق موجود آهي. اهو تعلق اسان جي جاندار هجڻ سان وابسته آهي. سج جو اڀرڻ ۽ لهڻ جهڙا باقاعده قدرتي چڪر اسان جي زندگيءَ تي اثرانداز ٿين ٿا.“
’ليپ ڪلاڪ‘ جو تصور
مثبت ۽ منفي ليپ سيڪنڊن کي شامل ڪرڻ يا گهٽائڻ بدران، BIPM جي قرارداد بنيادي طور اها تجويز ڏئي ٿي ته ايٽمي وقت کي فلڪياتي وقت کان آهستي آهستي مختلف ٿيڻ جي اجازت ڏني وڃي.
ان جو مطلب اهو ٿيندو ته وقت جو سرڪاري نظام ڌرتيءَ جي گردش کان آزاد ٿي ويندو ۽ مستقبل ۾ گهڙين ۾ ڪو ٻيو ليپ سيڪنڊ شامل نه ڪيو ويندو.
بهرحال، تجويز ۾ اها سفارش پڻ ڪئي وئي آهي ته ايٽمي وقت ۽ فلڪياتي وقت جي وچ ۾ وڌ ۾ وڌ فرق 3,600 سيڪنڊن، يعني هڪ ڪلاڪ کان وڌيڪ نه هجڻ گهرجي.
BIPM جي پيٽريزيا ٽاويلا موجب، وقت جي ٻنهي نظامن ۾ هڪ ڪلاڪ جو فرق پيدا ٿيڻ لاءِ 3,000 سالن کان وڌيڪ عرصو لڳندو.
رائل آبزرويٽري گرينچ جي سينيئر ڪيوريٽر لوئز ڊيووي چيو ته، حقيقت ۾ اهو مسئلو مستقبل جي نسلن ڏانهن منتقل ڪيو پيو وڃي، جن کي فيصلو ڪرڻو پوندو ته ڇا ان وقت ’ليپ ڪلاڪ‘ شامل ڪيو وڃي يا نه.
ان وقت تائين وقت ماپڻ جو نظام شايد اڄ کان بلڪل مختلف ٿي چڪو هجي. ممڪن آهي ته اڄوڪيون ايٽمي گهڙيون، جيڪي سيزيم ايٽمن جي هڪجهڙن ارتعاشن تي ڪم ڪن ٿيون، مستقبل ۾ ايتريون ئي پراڻيون ۽ روايتي محسوس ٿين، جيتريون اڄ سج گهڙيون لڳن ٿيون.
ڊيووي چيو ته، ”مان تصور نٿي ڪري سگهان ته اسان وقت جي نظام ۾ ايتري وڏي تبديلي آڻينداسين، جو اها اسان جي روزمره جي زندگيءَ ۾ محسوس ٿيڻ لڳي. اسان جا روزاني معمول، جسم جي قدرتي حياتياتي گھڙي ۽ ڏينهن جي روشنيءَ ۾ رهڻ جي ضرورت ته برقرار رهندي.“
هن وڌيڪ چيو ته سندس خيال ۾، ٻين گهڻن ماڻهن وانگر، ليپ سيڪنڊ ختم ڪرڻ هڪ اهڙي تبديلي هوندي، جيڪا پسمنظر ۾ ٿيندي ۽ عملي زندگيءَ ۾ ڪو وڏو فرق پيدا نه ڪندي.
هن چيو ته، ”اسان جي زندگيءَ جو انداز ئي بدلجي ويو آهي. هاڻي اسان ٽيڪنالاجيءَ تي تمام گهڻو ڀاڙيون ٿا.“
