ڪراچي(سنڌيار اسپيشل)ٿر ۾ برسات کان پوءِ اوچتو وڏي تعداد ۾ کنڀيون (Mushrooms) نڪرڻ واقعي فطرت جي نهايت دلچسپ نظام مان هڪ آهي. اصل راز اهو آهي ته برسات کنڀي کي پيدا نٿي ڪري؛ کنڀي جو اصل جاندار اڳ ئي زمين اندر موجود هوندو آهي. برسات صرف ان کي ظاهر ٿيڻ جو اشارو ڏئي ٿي.
اصل ۾ زمين اندر ڇا لڪل هوندو آهي؟
زمين جي اندر کنڀي جو هڪ انتهائي باريڪ، ڌاڳن جهڙو ڄار هوندو آهي، جنهن کي مائيسيليم (Mycelium) چئبو آهي. اهو ايترو باريڪ هوندو آهي جو عام اک سان نظر نٿو اچي.
’يونيورسٽي آف ڊيلاويئر‘ جي هڪ ٽهقيق موجب اهو ڄار مٽيءَ اندر، سڙيل پنن، ٻوٽن جي باقيات ۽ ٻين نامياتي مواد مان خوراڪ وٺي هفتن، مهينن يا ان کان به وڌيڪ عرصي تائين خاموشيءَ سان زنده رهي سگهي ٿو. اسان کي صرف ان جو مٿان نڪرندڙ حصو نظر اچي ٿو.
يعني ٿر جي زمين کي ڏسي اسان سمجهون ٿا ته هتي ڪجهه به ناهي، پر حقيقت ۾ هيٺ هڪ مڪمل فنگس جو ڄار موجود ٿي سگهي ٿو.
پوءِ برسات ڇا ڪري ٿي؟
جڏهن ٿر ۾ وسڪارو ٿئي ٿو: پاڻي + نمي + مناسب گرمي پد = مائيسيليم لاءِ سگنل هوندو آهي
پب ميڊ سينٽرل (پي ايم سي) جي جاچ موجب فنگس کي خبر پوي ٿي ته هاڻي ڪجهه وقت لاءِ پاڻي دستياب آهي ۽ ماحول خشڪ نه رهيو آهي. ان وقت ان جي قدرتي حياتياتي پروگرام تحت مائيسيليم پنهنجو توليدي جسم (fruiting body) ٺاهڻ شروع ڪري ٿو، جنهن کي اسان کنڀي چوندا آهيون. تحقيق موجب برسات ۽ مٽيءَ جي نمي ڪيترين فنگسن ۾ اهڙي توليدي واڌ کي تيز ڪن ٿا. تنهنڪري اصل ۾: برسات → مائيسيليم جاڳي ٿو → کنڀي جو جسم ٺهڻ شروع ٿئي ٿو → زمين چيري ٻاهر اچي ٿي.
ايتري نازڪ کنڀي زمين کي چيري ڪيئن ٿي نڪري؟
هي حصو واقعي حيرت انگيز آهي. نئين کنڀي جي اندر پاڻي جو مقدار تمام تيزيءَ سان وڌي ٿو. ان جا خليا پاڻي جذب ڪري ڦنڊجي وڃن ٿا ۽ اندروني دٻاءُ پيدا ڪن ٿا.
ان دٻاءَ سبب کنڀي نرم مٽيءَ کي آهستي آهستي مٿي ڌڪيندي زمين جي سطح تائين اچي ٿي.
سائنسي وضاحت موجب ڪيترين فنگسن جا fruiting bodies پاڻي سان تيزيءَ سان ڦنڊجي وڃن ٿا ۽ اندروني هائيڊرولڪ/اوسموٽڪ دٻاءُ انهن کي مٽي يا ٻئي مواد مان ٻاهر ڌڪڻ ۾ مدد ڪري ٿو. انهيءَ ڪري ڪڏهن شام جو خالي زمين هوندي آهي ۽ ٻئي ڏينهن صبح درجنين يا سوين ننڍڙيون کنڀيون نظر اچن ٿيون.
سڀ کان دلچسپ ڳالهه: ٻج ڪٿي آهي؟
هتي هڪ اهم فرق آهي: کنڀي ٻوٽو ناهي، تنهنڪري ان جو ”ٻج“ به ٻوٽن وانگر نه هوندو.
فنگس اسپورز (Spores) ذريعي نسل وڌائي ٿي. هڪ پڪي کنڀي لکين ننڍڙا اسپورز هوا، پاڻي يا جانورن ذريعي پکيڙي سگهي ٿي. اهي اسپورز مناسب هنڌ تي پهچي مائيسيليم ٺاهڻ شروع ڪن ٿا.
يعني ٿر ۾ اڄ جيڪا کنڀي نظر اچي ٿي، ان جي ڪهاڻي شايد گهڻو اڳ شروع ٿي چڪي هجي.
اڄ برسات پئي → مائيسيليم فعال ٿيو → کنڀي ٻاهر آئي → اسپورز پيدا ٿيا → اسپورز پکڙجي ويا → ايندڙ برساتن لاءِ نئين نسل جو بنياد تيار ٿي ويو.
ٿر لاءِ هي نظام خاص طور شاندار ڇو آهي؟
ٿر جهڙي خشڪ علائقي ۾ پاڻي تمام محدود هوندو آهي. تنهنڪري فنگس پنهنجي توانائي هر وقت وڏي کنڀي ٺاهڻ ۾ خرچ نٿي ڪري.
اها زمين اندر مائيسيليم جي صورت ۾ انتظار ڪري سگهي ٿي.
جڏهن مناسب برسات اچي ٿي، ته فطرت ڄڻ چوي ٿي: ”هاڻي ڪجهه وقت لاءِ پاڻي موجود آهي؛ نسل وڌائڻ جو وقت اچي ويو.“
انهيءَ ڪري ريگستاني فنگس جي ڪيترين قسمن ۾ مناسب وقت تي برسات پوڻ سان fruiting bodies تيزيءَ سان ظاهر ٿيندا آهن. ريگستاني فنگس بابت تحقيق ۾ به اهڙو ئي مشاهدو ڪيو ويو آهي.
هڪ وڌيڪ حيرت انگيز ڳالهه: ڪجهه تحقيق موجب فنگس جا اسپورز پاڻ به فضا ۾ پاڻيءَ جي ننڍڙين بوندن جي ٺهڻ ۾ ڪردار ادا ڪري سگهن ٿا، جيتوڻيڪ ان جو مطلب اهو ناهي ته کنڀيون پاڻ برسات ڪرائين ٿيون؛ اهو فنگس جي حياتياتي عمل جو هڪ دلچسپ ماحولياتي پاسو آهي.
مختصر لفظن ۾: ٿر ۾ برسات کان پوءِ زمين مان کنڀيون ”پيدا“ نٿيون ٿين؛ انهن جو اصل جاندار اڳ ئي زمين اندر موجود هوندو آهي. برسات ان کي مناسب نمي ڏئي ٿي، مائيسيليم fruiting body ٺاهي ٿو، پاڻيءَ جي تيز جذب ۽ اندروني دٻاءَ سان اها نرم کنڀي مٽي چيري مٿي اچي ٿي ۽ پوءِ اسپورز ذريعي ايندڙ نسل جو بندوبست ڪري ٿي.
هن خبر ۾ لڳايل کنڀي جي تصوير بابت چيٽ جي پي ٽي ڇا چيو؟
تصوير مان لڳي ٿو ته هي اسٽِنڪ هارن (Stinkhorn) خاندان جي کنڀي ٿي سگهي ٿي، جنهن کي سائنسي طور Phallus نسل سان لاڳاپيل کنڀين ۾ شمار ڪيو ويندو آهي. پر صرف هن تصوير مان حتمي نسل جي سڃاڻپ يقين سان نٿي ڪري سگهجي.
هن کنڀي جي خاص بناوٽ
هي زمين مان نڪرندڙ سفيد، ڊگهي ۽ نرم دَني جهڙي جسم واري کنڀي آهي. مٿي وارو حصو شروعات ۾ اڪثر انڊي جهڙي ڍڪ ۾ هوندو آهي. برسات کان پوءِ اهو ڍڪ ڦاٽي ٿو ۽ اندر موجود دَنو تيزيءَ سان مٿي وڌي اچي ٿو. مٿي وارو حصو اسپورز پيدا ڪري ٿو. ڪيترين اسٽِنڪ هارن کنڀين ۾ اسپورز هڪ چپچپي، بدبودار مادّي ۾ هوندا آهن، جنهن تي مکيون ۽ ٻيا جيت اچن ٿا ۽ اسپورز پکيڙين ٿا.
(نوٽ، منهنجي ذهن ۾ هڪ خيال آيو ته بنا ٻج پوکڻ جي برسات بعد قدرتي طور کنڀيون ڪيئن ظاهر ٿين ٿيون، ان جي پويان نيچر جي ڪهڙي سائنس آهي؟ ان بابت مون چيٽ جي پي ٽي سان ڪچهري ڪئي ته سائنسي ريفرنسز سان مٿيون جواب مليو. ايڊيٽر)
