ڪراچي(ايڊيٽر ڊيسڪ)هن هفتي بي ضابطه مصنوعي ذهانت بابت سامهون آيل انهن سخت خبردارين، جن ۾ چيو ويو آهي ته اها انسانيت جي تباهي جو سبب بڻجي سگهي ٿي، ان ڳالهه ڏانهن ٻيهر ڌيان ڇڪايو آهي ته مصنوعي ذهانت جا ماڊل اڳ ئي خطرناڪ حياتياتي يعني بايولاجيڪل سائنسي تجربن ۾ استعمال ٿي رهيا آهن، جڏهن ته انهن لاءِ حفاظتي انتظام اڃا به اڻپورا آهن.
حفاظتي انتظام ڇو اهم آهي؟
مصنوعي ذهانت ذريعي تيار ڪيل وائرس جهڙين نون اڳڀراين سان پيدا ٿيندڙ خطرن بابت ڳڻتي وڌي رهي آهي. پر اهڙين ٽيڪنالاجين لاءِ حفاظتي حدون مقرر ڪرڻ ڏکيو آهي، ڇاڪاڻ ته ڪجهه مصنوعي ذهانتي نظام مستقبل ۾ ڪيئن عمل ڪندا، ان بابت پڪ سان اڳواٽ ڄاڻڻ جو ڪو مضبوط طريقو موجود ناهي.
مصنوعي ذهانت جي مدد سان تيار ٿيندڙ حياتياتي هٿيار انهن بدترين امڪاني حالتن مان هڪ آهن، جن بابت محققن خبردار ڪيو آهي. اهڙي تباهي انسانيت جي وجود کي ختم ڪري سگهي ٿي.
خبر ۾ اهم اڳڀرائي: خميس ڏينهن مصنوعي ذهانت واري ڪمپني اينٿروپڪ انڪشاف ڪيو ته هن اهڙن پنجن امڪاني واقعن کي روڪيو، جن ۾ ڪجهه ڌريون ان جي مصنوعي ذهانتي ماڊلز کي اهڙي نموني استعمال ڪري رهيون هيون، جيڪو حياتياتي هٿيارن جي تياري ۾ مددگار ٿي سگهي ٿو.
اهو انڪشاف هڪ خطري بابت جائزي واري رپورٽ ۾ ڪيو ويو، جنهن ۾ ڊسمبر کان آگسٽ تائين سامهون آيل ۽ روڪيل حقيقي واقعن جا تفصيل شامل آهن.
ٻن واقعن ۾ محقق خطرناڪ وائرسز بابت اهڙي تحقيق لاءِ ڪلاڊ مصنوعي ذهانتي نظام جي مدد وٺڻ جي ڪوشش ڪري رهيا هئا، جنهن کي ”فنڪشن ۾ واڌ“ واري تحقيق چيو وڃي ٿو. ان تحقيق ۾ تجربيگاهه اندر جراثيمن يا وائرسن جون صلاحيتون وڌايون وينديون آهن ته جيئن انهن کي بهتر نموني سمجهي سگهجي ۽ وبائن جي امڪاني شروعات بابت ڄاڻ حاصل ڪري سگهجي.
رپورٽ ۾ چيو ويو آهي ته حياتياتي صلاحيتن کي فائديمند يا نقصانڪار ٻنهي مقصدن لاءِ استعمال ڪري سگهجي ٿو، جڏهن ته ارادو معلوم ڪرڻ ڏکيو آهي، خاص طور تي جڏهن ماهر ۽ منظم ڌريون پنهنجا اصل مقصد لڪائڻ جي صلاحيت رکن ٿيون.
رپورٽ ۾ نتيجو ڪڍندي چيو ويو آهي ته ”اسان انهن واقعن کي ڪلاڊ جي مدد سان هن وقت حياتياتي خطرن جي فوري موجودگيءَ جو ثبوت نٿا سمجهون، پر ان ڳالهه جو ثبوت ضرور سمجهون ٿا ته اهم ٻٽي استعمال واريون تحقيقي ڪوششون اهڙين رياستي ڌرين سان لاڳاپيل آهن، جيڪي اسان جي رسائي وارن ضابطن کان باقاعدگي سان بچڻ جي ڪوشش ڪن ٿيون.“
رپورٽ موجب اهڙي مواد تائين رسائي کي محفوظ رکڻ لاءِ صارف جي سڃاڻپ ۽ اداري سان لاڳاپيل معلومات جي تصديق ضروري هوندي، جڏهن ته ڊيٽا محفوظ رکڻ جهڙا بنيادي نگراني جا طريقا غلط استعمال جي سڃاڻپ ۾ مددگار ٿي سگهن ٿا.
اينٿروپڪ جا تازا مصنوعي ذهانتي ماڊل اهڙن حفاظتي انتظامن سان پيش ڪيا ويا آهن، جيڪي حياتياتي تحقيق بابت انهن سوالن تائين رسائي محدود ڪن ٿا، جن جو غلط استعمال ٿي سگهي ٿو.
وڏو تناظر: هي جائزو اهڙي وقت سامهون آيو آهي، جڏهن مصنوعي ذهانت تيزيءَ سان حياتياتي سائنس جي شعبي کي تبديل ڪري رهي آهي ۽ انهن قانونن ۽ سرڪاري ادارن جي محدود نظام کي به آزمائي رهي آهي، جيڪي حساس ۽ انتهائي خطري واري تحقيق جي نگراني ڪن ٿا.
گذريل مهيني اسٽينفورڊ يونيورسٽي جي هڪ تحقيقي ٽيم ٻڌايو ته هن هڪ مختلف قسم جي تخليقي مصنوعي ذهانت استعمال ڪري هڪ مصنوعي وائرس تيار ڪيو. اهو پهريون ڀيري هو جو هن ٽيڪنالاجي کي اهڙو جاندار تيار ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو ويو، جيڪو قدرتي ماحول ۾ موجود ناهي.
هن مهيني انسٽيٽيوٽ فار سيڪيورٽي اينڊ ٽيڪنالاجي پاران قومي سلامتي جي 100 کان وڌيڪ ماهرن کان ڪرايل هڪ سروي ۾ 70 سيڪڙو ماهرن جو خيال هو ته مصنوعي ذهانت حياتياتي هٿيار تيار ڪرڻ جو خطرو نمايان طور وڌائي ٿي يا ايندڙ ٻن کان ٽن سالن اندر وڌائيندي.
ماهرن چيو ته مصنوعي ذهانت جو سڀ کان وڏو خطرو اهو آهي ته اها گهٽ مهارت رکندڙ ماڻهن ۽ رياستن لاءِ اهڙيون پيچيده سرگرميون انجام ڏيڻ آسان بڻائي ٿي، جيڪي اڳ صرف ماهر ماڻهو ڪري سگهندا هئا. سڀ کان وڏي ڳڻتي اهڙي حياتياتي ٽيڪنالاجي بابت آهي، جيڪا وبائون ڦهلائي سگهي ٿي، نه ڪي ڪيميائي حملن بابت.
اهو ڪيئن ڪم ڪري ٿو؟
فورڊهم، جانز هاپڪنز، آڪسفورڊ، اسٽينفورڊ، ڪولمبيا ۽ نيويارڪ يونيورسٽي جي محققن هن سال جي شروعات ۾ خبردار ڪيو هو ته موجوده مصنوعي ذهانتي ماڊلز ۾ اهڙيون صلاحيتون موجود آهن، جن جو غلط استعمال ٿي سگهي ٿو.
اهي وائرس جي ڊي اين اي کي ڍڪيندڙ نوان حفاظتي ڍانچا تيار ڪري سگهن ٿا، جراثيمن جي ارتقا بابت اڳڪٿي ڪري سگهن ٿا، ڊي اين اي يا آر اين اي اندر نيوڪليڪ ايسڊ جا اهڙا سلسلا تيار ڪري سگهن ٿا، جيڪي حفاظتي جاچ ڪندڙ سافٽ ويئر کان بچي وڃن، ۽ اهڙا وائرل جينوم تيار ڪري سگهن ٿا، جيڪي تجربيگاهه ۾ تيار ٿيڻ کان پوءِ وڌيڪ طاقتور صلاحيت رکن.
محققن لکيو ته مصنوعي ذهانت تيار ڪندڙ ڪمپنيون وڌيڪ تيز ۽ ڪارآمد حياتياتي ماڊل پڻ جاري ڪري رهيون آهن، پر ڪيترن ئي معاملن ۾ بنيادي حفاظتي جائزا به نٿا ڪيا وڃن. سندن چوڻ هو ته حياتياتي سائنس جي ٻين شعبن ۾ اهڙي طريقي کي قبول نه ڪيو وڃي ها.
خطري جي سطح: ڳڻتي اها آهي ته جديد مصنوعي ذهانت خراب ارادن رکندڙ ماڻهن کي بغير ڪنهن اخلاقي احساس جي پيچيده فني ڪم آساني سان انجام ڏيڻ ۾ مدد ڪري سگهي ٿي.
ماهرن خبردار ڪيو آهي ته جيڪڏهن مصنوعي ذهانتي ماڊلز کي اهڙي ڊيٽا تي تربيت ڏني وڃي، جيڪا وائرس جي جينياتي خاصيتن کي حقيقي دنيا جي اثرن، جهڙوڪ ٻين تائين پکڙجڻ جي صلاحيت يا مدافعتي نظام کان بچڻ، سان ڳنڍي ٿي، ته خطرناڪ جراثيم تيار ڪرڻ جي رڪاوٽ گهٽجي سگهي ٿي.
مصنوعي ذهانت جي نون ماڊلز بابت حڪومت پاران جائزو وٺڻ ۽ حفاظتي معيار مقرر ڪرڻ جا مطالبا به وڌي رهيا آهن، جيئن حڪومت ٻين حساس ٽيڪنالاجين جو جائزو وٺندي آهي. ان سان موجوده اهڙي نظام جي جاءِ وٺڻ جي تجويز آهي، جنهن ۾ مصنوعي ذهانت ٺاهيندڙ ادارا ۽ وفاقي اختيارين خطرن بابت رضاڪاراڻيون صلاح مشورا ڪندا آهن.
ان سلسلي ۾ آمريڪي واپار واري کاتي جو مصنوعي ذهانت جي معيار ۽ جدت وارو مرڪز هڪ اهم ادارو بڻجي سگهي ٿو. اهو مرڪز گذريل سال قائم ڪيو ويو هو ته جيئن قومي معيار مقرر ڪرڻ ۾ رهنمائي ڪري سگهي.
جانز هاپڪنز سينٽر فار هيلٿ سيڪيورٽي جي ڊائريڪٽر ٽام انگلسبي چيو: ”اسان وٽ هي موقعو موجود آهي ته هڪ قدم پوئتي هٽي سوچيون ته اسان مصنوعي ذهانت جي مستقبل کي ڪهڙي شڪل ۾ ڏسڻ چاهيون ٿا ۽ ان نظام جو ڪهڙو حصو ان مستقبل ۾ شامل هئڻ گهرجي؟“
هن چيو ته عوام کي ڄاڻڻ گهرجي ته ملڪ ۾ تيار ٿيندڙ سڀ کان طاقتور مصنوعي ذهانتي ماڊلز جو اعليٰ سطح جي قومي سلامتي وارن خطرن بابت جائزو ورتو پيو وڃي.
ڪجهه ماهرن جي تجويز: ڪجهه ماهرن جو چوڻ آهي ته مستقبل اهڙن مصنوعي ذهانتي نظامن ۾ آهي، جيڪي مخصوص تحقيقي مقصدن لاءِ تيار ڪيا وڃن، جهڙوڪ گوگل ڊيپ مائنڊ جو ”الفا فولڊ“، پر اهي اهڙي خودمختيار ايجنٽ وانگر ڪم نه ڪن، جيڪي پاڻمرادو منصوبا ٺاهين، ڪم سرانجام ڏين ۽ انساني نگراني کان بچڻ جي ڪوشش ڪن.
مصنوعي ذهانت ۽ قومي سلامتي بابت فيوچر آف لائيف انسٽيٽيوٽ سان لاڳاپيل حمزه چوڌري چيو: ”جڏهن توهان خودمختياري شامل ڪريو ٿا ته اهڙي غير يقيني صورتحال پيدا ٿئي ٿي، جيڪا انتهائي خطرناڪ ٿي سگهي ٿي، ڇاڪاڻ ته توهان اڳواٽ اندازو نٿا لڳائي سگهو ته اهي مستقبل ۾ ڇا ڪندا.“
هن چيو ته ماڻهو انتهائي ذهين نظامن بابت ان ڪري پريشان آهن، ڇاڪاڻ ته انهن جي ذهانت وڌڻ سان گڏ انهن جي خودمختياري به تيزي سان وڌي سگهي ٿي.
اسان ڪهڙي ڳالهه تي نظر رکي رهيا آهيون؟
هاڻي نظر ان ڳالهه تي آهي ته پاليسي ٺاهيندڙ انهن تازين خبردارين تي ڪهڙو ردعمل ڏين ٿا.
مثال طور، آمريڪي ڪانگريس ۾ پيش ڪيل هڪ ”ايمرجنسي بندش“ واري قانون تحت حڪومت کي اهڙن مصنوعي ذهانتي ماڊلز کي غيرفعال ڪرڻ جو اختيار ڏيڻ جي تجويز آهي، جيڪي وڏي پيماني تي تباهي جو سبب بڻجي سگهن ٿا.
هڪ ٻي تجويز ۾ مصنوعي ذهانت تيار ڪندڙ ادارن لاءِ اهڙو قانوني ڍانچو قائم ڪرڻ جي ڳالهه ڪئي وئي آهي، جنهن تحت اهي مصنوعي ذهانت سان لاڳاپيل نون حفاظتي خطرن کي منهن ڏيڻ لاءِ گڏجي ڪم ڪري سگهن.
