ڪراچي(ايڊيٽر ڊيسڪ)دنيا ۾ پهريون ڀيرو هڪ اهڙي مريض جي دماغ جي سرجري ڪاميابي سان ڪئي وئي آهي، جنهن دوران لائيو مصنوعي ذهانت (AI) جي مدد ورتي وئي، ۽ سندس دماغ مان رسولِي (ٽيومر)ڪاميابي سان ڪڍي وئي.
بي بي سي رپورٽ مطابق يونيورسٽي ڪاليج لنڊن اسپتال جي سرجنن ٻڌايو ته بيڊفورڊشائر سان تعلق رکندڙ ٻن ٻارن جي پيءُ ريس هبرٽ جي سرجري نه ٿئي ها ته هو پنهنجي نظر وڃائي سگهي پيو.
AI اوزار سرجري دوران هلندڙ وڊيو کي حقيقي وقت ۾ تجزيو ڪري رهيو هو ۽ سرجنن کي صلاح ڏئي رهيو هو ته دماغ اندر موجود اهم پر نظر نه ايندڙ رت جون نليون ۽ اعصاب ڪيئن بچايا وڃن. ان جي مدد سان سرجنن رسولِي جو ممڪن حد تائين وڏو حصو محفوظ طريقي سان ڪڍي ڇڏيو.
هبرٽ چيو: ”مريض جي حفاظت جي لحاظ کان مون کي AI جو فائدو بلڪل واضح نظر اچي ٿو. اسان جي دماغ جي اندر ته ڪي به روڊ نشان موجود ناهن.“
صحتمند زندگي کان اوچتو بيماري تائين
48 ورهين جو هبرٽ، جيڪو ڪسٽمر سروسز مئنيجر آهي، اٽڪل 18 مهينا اڳ تائين مڪمل طور صحتمند هو ۽ هر منجهند جي مانيءَ واري وقفي ۾ ٻه ميل پنڌ ڪندو هو. هڪ ڏينهن پنڌ دوران هو اوچتو رستي تي بيهوش ٿي ڪري پيو ۽ کيس دورا پوڻ شروع ٿيا.
دماغ جي اسڪين مان معلوم ٿيو ته سندس پچيوٽري گلينڊ (Pituitary gland) تي 11 ملي ميٽر، يعني تقريباً 0.433 انچ، جي هڪ غير سرطاني رسولِي وڌي رهي هئي. پچيوٽري گلينڊ کوپڙي جي هيٺئين حصي ۾ موجود سنگ مرمر جي داڻي جيترو هڪ ننڍڙو عضوو آهي. هي گلينڊ اهم هارمون خارج ڪري ٿو، جيڪي جسم جي واڌ ويجهه، ميٽابولزم، بلڊ پريشر ۽ جسماني گرمي پد کي منظم ڪرڻ جهڙن عملن ۾ مدد ڏين ٿا.
اهم ڳالهه اها هئي ته هي گلينڊ ڪيروٽڊ شريانن (Carotid arteries) جي تمام ويجهو آهي، جيڪي دماغ تائين رت پهچائين ٿيون، ۽ اکين جي نظر تي ڪنٽرول ڪندڙ آپٽڪ اعصابن (Optic nerves) جي به ڀرسان آهي.
جڏهن هبرٽ جي رسولِي آپٽڪ اعصابن تي دٻاءُ وجهڻ شروع ڪيو ته سندس اکين جي پاسي واري نظر محدود ٿيڻ لڳي.
شديد ٿڪاوٽ ۽ چڪر
جيتوڻيڪ شروعات ۾ کيس فوري طور سرجري جي ضرورت نه هئي، پر پوءِ هو شين سان ٽڪرائڻ ۽ ٺوڪرون کائڻ لڳو. کيس سخت ٿڪاوٽ ۽ چڪر پڻ اچڻ لڳا.
هبرٽ چيو: ”شادي شده زندگيءَ جي 18 سالن دوران مان هميشه بستري مان اٿي پنهنجي زال لاءِ ڪافي جو پيالو ٺاهيندو رهيو آهيان، ۽ مان هن رسولِي کي اهو ڪم روڪڻ نه ڏيڻ وارو هوس.“ هن چيو ته بيماري جا سڀ کان وڏا اثر سندس جذباتي ۽ نفسياتي زندگيءَ تي پيا.
هن چيو: ”جيتوڻيڪ ڪيترائي ماڻهو مهرباني سان منهنجي مدد ڪرڻ لاءِ تيار هئا، پر مان نٿو چاهيان ته ٻين ماڻهن لاءِ بار بڻجان.“
جڏهن سرجنن کيس اهو اختيار ڏنو ته هو سندن خاص طور تي تيار ڪيل AI اوزار سان ٿيندڙ هن قسم جي سرجري جو پهريون مريض بڻجي، ته هن بنا دير جي ها ڪئي.
هن چيو: ”جيڪڏهن مريض تحقيق ۾ شامل ٿيڻ لاءِ تيار نه ٿين ته ڊاڪٽر ڪيئن سکندا ۽ طب جو شعبو ڪيئن ترقي ڪندو؟“
سرجري ڪيئن ڪئي وئي؟
سرجري دوران هڪ اينڊواسڪوپ (Endoscope)، يعني هڪ باريڪ لٺ جهڙي اوزار جي آخر ۾ لڳل ڪئميرا، نڪ جي رستي کوپڙي جي هيٺئين حصي تائين پهچايو ويو. ان موقعي تي رسولِي ويجهو ته هئي، پر هڏي ۽ مضبوط جھلي جي ڪيترن ئي تهن جي پويان لڪل هئي.
رسولِي ڪڍڻ لاءِ سڀ کان محفوظ جاءِ سڃاڻڻ آسان نه هو، خاص طور تي ان ڪري جو هر انسان جي جسماني بناوت ڪجهه حد تائين مختلف هوندي آهي.
پيچيدگين جا امڪان مختلف هوندا آهن، پر مڪمل رسولِي نه نڪرڻ جو امڪان 25 کان 50 سيڪڙو هو، جڏهن ته ڪنهن وڏي رت جي نلي کي نقصان پهچڻ جو امڪان 0.5 کان 2 سيڪڙو تائين هو. هتي AI اوزار اهم ڪردار ادا ڪيو.
”سرجنن لاءِ چيٽ جي پي ٽي“
ٻئي اسڪرين تي AI سرجري دوران هلندڙ وڊيو کي حقيقي وقت ۾ تجزيو ڪري رهيو هو، سرجري جي اوزارن کي ٽريڪ ڪري رهيو هو ۽ انهن هنڌن جي نشاندهي ڪري رهيو هو جتي رت جون نليون ۽ اعصاب موجود هجڻ جو وڌيڪ امڪان هو.
AI انهن هنڌن کي به نمايان ڪري رهيو هو جتان رسولِي کي ڪڍڻ وڌيڪ محفوظ هو. اهو ٽيڪنالاجي جي لحاظ کان موبائل فونن ۾ استعمال ٿيندڙ چهرو سڃاڻڻ واري ٽيڪنالاجي جهڙو آهي، پر هي انساني چهرو سڃاڻڻ بدران اهم ۽ گهڻو ڪري لڪل جسماني بناوتن کي سڃاڻي ٿو.
برطانيا ۾ هڪ عام سرجن سراسري طور هر سال اهڙيون 10 کان 20 سرجريون ڪندو آهي ۽ سرجري کان اڳ ٿيل اسڪينن جي مدد سان مريض جي جسماني بناوت کي سمجهندو آهي.
محققن پنهنجي AI نظام کي پچيوٽري رسولين جي سرجري جي سوين وڊيوز تي تربيت ڏني ۽ آزمايو. انهن هر وڊيو ۾ رت جي نلين ۽ اعصابن جي چوڌاري خاص نشاندهي ڪئي ته جيئن AI ڊيٽا حاصل ڪري سگهي ۽ سڀ کان اهم جسماني بناوتن کي ”سڃاڻڻ“ سکڻ شروع ڪري. هي سرجري پروفيسر هاني مارڪس ۽ دانيال خان ڪئي آهي.
پروفيسر هاني مارڪس، جنهن سرجري ۾ مدد ڪئي، چيو: ”هن AI کي انهن آپريشنز تي تربيت ڏني وئي آهي، جيڪي گهڻا سرجن پنهنجي پوري زندگيءَ ۾ ڏسن يا ڪن ٿا. اهو هڪ ماهر جي ٻئي اکين واري جوڙي وانگر ڪم ڪري سگهي ٿو.“
هن وڌيڪ چيو ته ٻين تجرباتي AI اوزارن جي ابتڙ، هي نظام حقيقي وقت ۾ ڪم ڪري ٿو. ٽيم واضح ڪرڻ چاهي ٿي ته AI صرف سرجنن جي مدد ڪري رهيو آهي ۽ مڪمل ڪنٽرول اڃا به سرجنن وٽ ئي آهي.
سندن ڊگهي مدي واري خواهش سرجنن لاءِ ChatGPT جهڙو نظام تيار ڪرڻ آهي، ته جيئن آپريشن روم ۾ هڪ ٻيو ماهر موجود هجي، جنهن کان سرجن چاهين ته صلاح وٺي سگهن، يا جيڪڏهن AI جي صلاح سان اختلاف هجي ته ان کي نظرانداز ڪري سگهن.
نيشنل انسٽيٽيوٽ فار هيلٿ اينڊ ڪيئر ريسرچ ۽ گوگل جي مالي سهڪار سان ٽيم ڪيترن سالن تائين ليبارٽري ۾ هن AI ٽيڪنالاجي کي آزمايو ۽ جانچيو.
ٽيم حقيقي سرجري ۾ پهرين مرحلي جي ڪاميابي تي خوش آهي ۽ هاڻي وڌيڪ وڏي آزمائشي تحقيق تي ڪم ڪري رهي آهي.
”هن مون کي منهنجي زندگي واپس ڏني آهي“
هبرٽ چيو: ”سرجري کان پوءِ جڏهن مون اکيون کوليون ته مون کي لڳو ڄڻ مون کي 360 درجن واري نظر واپس ملي وئي هجي. مون هڪ سال کان ايترو صاف نه ڏٺو هو.“
هن چيو ته سرجري کان پوءِ گذريل اٺن هفتن دوران کيس هر ڪجهه ڏينهن بعد پنهنجي نظر ۾ بهتري محسوس ٿي رهي آهي.
هن چيو: ”منهنجي توانائي به واپس اچي وئي آهي ۽ سرجري کان اڳ جيڪي به ضمني اثر مون کي برداشت ڪرڻا پوندا هئا، اهي سڀ ختم ٿي ويا آهن.“ ”هن مون کي منهنجي زندگي واپس ڏئي ڇڏي آهي.“
صحت بابت جدت واري وزير جيمز فريٿ چيو ته کيس خوشي آهي ته ريس هبرٽ سرڪاري مالي سهڪار سان ٿيندڙ تحقيق جي حصي طور اهڙي زندگي بدلائيندڙ سرجري ڪرائي.
هن چيو: ”AI لاءِ مناسب حفاظتي انتظام ضروري آهن ۽ اسان هميشه پڪ ڪنداسين ته حفاظت کي مڪمل سنجيدگي سان ورتو وڃي.“ هن وڌيڪ چيو: ”پر ساڳئي وقت اسان اهو به يقيني بڻائينداسين ته AI سان پيدا ٿيندڙ موقعن مان فائدو حاصل ڪيو وڃي.“
