ليکڪ : حسن عباس
انڊس واٽرز ٽريٽي هڪ ناڪام معاهدو ثابت ٿيو آهي. علمي، ماحولياتي ۽ سماجي،۽ اقتصادي لحاظ سان. اهو هڪ سياسي واريءَ جي ٿنڀ تي بيٺل هو، جيڪو هاڻي ڪري پيو آهي. اچو ته حقيقت کي مڃيون ته IWT هاڻي موجود ناهي؛ اچو ته هن صورتحال مان پيدا ٿيندڙ موقعن تي خوشي ڪري اڳتي وڌون.
حيران ڪندڙ ڳالهه اها آهي ته جڏهن معاهدي تي ڳالهيون شروع ٿيون، تڏهن نه هندستان کي پاڻي جي کوٽ هئي ۽ نه پاڪستان کي. اهو صرف سياسي تعصب جي بنياد تي شروع ٿيو هو. هندستان انهن ڪئنالن کي بند ڪري ڇڏيو، جيڪي هاڻي ان جي ڪنٽرول هيٺ هيڊ ورڪ تان نڪرن ٿا (ورهاڱي کان پوءِ) پر پاڪستان جي آبپاشي واري زمين کي پاڻي ڏين ٿا. روم اسٽيچيوٽ جي مطابق، اهو هڪ جنگي ڏوھ هو. هي تڪرار فوري طور تي سرد جنگ جي رانديگرن هٿان هٿي وٺي ويو. ان کي هڪ موقعو سمجهيو ويو ته هندستان کي ڪميونسٽ بلاڪ ۾ وڃڻ کان روڪيو وڃي ۽ پاڪستان کي ٻي ڪوريا ٿيڻ کان بچايو وڃي. جيڪڏهن ڪشمير مسئلي تي جنگ شروع ٿئي.
هن بنياد تي، ڊيڊو اي. ليلينٿل، جيڪو ٽينيسي وادي اٿارٽي جو اڳوڻو سربراهه هو، هڪ “حل” تجويز ڪيو ۽ يوجين بليڪ، جيڪو انٽرنيشنل بينڪ فار ريڪنسٽرڪشن اينڊ ڊولپمينٽ (IBRD) جو صدر هو، کي لکيو ته انڊس بيسن بابت سندس تجويز تي عملدرآمد ڪرڻ ۾ بينڪ لاءِ ڪاروباري موقعا موجود آهن.
لي لينٿل جو حل، بهرحال، سائنس جي ابتڙ هو. پهريون، هن ٻنهي ملڪن کي اهڙو انفراسٽرڪچر ٺاهڻ جي صلاح ڏني جو درياهن جو پاڻي سمنڊ تائين نه پهچي. جيڪا دنيا جي ڇهين وڏي مين گروو ٻيلن ۽ انڊس ڊيلٽا لاءِ موت جو حڪم هو، جيڪو عالمي اهميت وارو ماحولياتي نظام آهي. ٻيو، هن ريگستان کي ڪئنالن ذريعي سائي ڪرڻ جي هڪ وهم کي سهارو ڏنو.
IWT ٽن وڏن درياهن کي مڪمل طور تي بند ڪرڻ جي اجازت ڏني، بنا هيٺان طرف ماحولياتي وهڪرن جي فراهمي جي، جيڪا بي مثال ڳالهه هئي. آخري ڌڪ اهو لڳو ته هندستان کي لامحدود آلودگيءَ کي خالي درياهه جي پيٽن (راوي ۽ ستلج) ۾ وهائڻ جي اجازت ڏني وئي، جيڪي پاڪستان ۾ داخل ٿين ٿا.
عام طور تي، بين الاقوامي پاڻي جا معاهدا هيٺاهين وهڪرن جي حقن جي حفاظت لاءِ ڪيا ويندا آهن. پر IWT ۾، پهريون، سڀ ممڪن وهڪرا مٿاهين وهڪرن کي ڏنا ويا؛ ٻيو، مٿاهين طرف لامحدود ڊيم ٺاهڻ جي اجازت ملي (ڪجهه شرطن سان)؛ ۽ ٽيون، مٿاهين طرف کان لامحدود آلودگيءَ جو اجازت نامو مليو. ٻين لفظن ۾، هن معاهدي هيٺاهين وهڪرن جي حقن کي مڪمل طور ختم ڪري ڇڏيو. هي ڪو تحفظ وارو معاهدو نه، پر مٿاهين وهڪرن لاءِ هڪ لائسنس هو ته هو سڀ بين الاقوامي اصول لتاڙي سگهن.
ڳالهين ۾ عام طور ٻنهي ڌرين جي شروعاتي موقف ۾ فرق هوندو آهي، پوءِ وچ ۾ ڪٿي معاهدو ٿئي ٿو. پر IWT ۾، هندستان 100 سيڪڙو اوڀر وارن درياهن (راوي، بياس، ستلج) ۽ 7 سيڪڙو اولهه وارن درياهن (انڊس، جهلم، چناب) جو پاڻي وٺڻ چاهيو. پاڪستان چاهيو ته 100 سيڪڙو اولهه وارا ۽ 70 سيڪڙو اوڀر وارا درياهه ان وٽ رهن. آخر ۾، هندستان کي نه صرف 100 سيڪڙو اوڀر وارا ۽ 7 سيڪڙو اولهه وارا درياهه مليا، پر گڏوگڏ آلودگيءَ کي وهائڻ جو به حق مليو.
سوال اهو ٿو پيدا ٿئي ته پاڪستان کي اهڙو معاهدو ڪرڻ تي ڪهڙين حالتن ۾ مجبور ڪيو ويو؟ لڳي ٿو ته IBRD طرفان شرط رکيو ويو ته جيڪڏهن پاڪستان کي ٻه وڏا ڊيم ٺاهڻ لاءِ فنڊ گهرجن (انڊس ۽ جهلم تي)، ته ان کي هندستان سان اهو معاهدو ڪرڻو پوندو. شايد وڏن منصوبن لاءِ فنڊن جي لالچ ڊگهي مدي وارن نقصانن تي ڳري پئجي وئي.
ان جا نتيجا ماحولياتي قتل عام کان گهٽ نه آهن. راوي ۽ ستلج جي آلودگيءَ سبب ماڻهن ۾ واڌ جي گهٽتائي، پيٽ جون بيماريون ۽ گردن جا مسئلا؛ انڊس ڊيلٽا جي تباهي؛ ۽ ريگستان ۾ ڪئنالن جو ريت هيٺ دفن ٿي وڃڻ. پاڪستان کي ٻه ڊيم تربيلا ۽ منگلا مليا، جيڪي هاڻي سلٽ سان ڀرجي چڪا آهن، پر درياهه هميشه لاءِ وڃايا ويا.
هاڻي، هندستان وٽ هن معاهدي مان نڪرڻ سان ڪجهه حاصل ڪرڻو ناهي ۽ پاڪستان وٽ وڃائڻ لاءِ ڪجهه ناهي. مودي جي بي پرواهي جي ڪري، اسان وٽ موقعو آهي ته هيٺاهين وهڪرن جي طور تي پنهنجا حق ٻيهر حاصل ڪريون، بند ٿيل درياهه بحال ڪرائڻ جو مطالبو ڪريون، ۽ راوي ۽ ستلج ۾ وهندڙ آلودگي روڪايون. دنيا جو سائنسي ۽ عالمي خيال اڳ ئي اسان سان آهي. SDG-6 تڏهن تائين لاڳو نه ٿي سگهي ٿو، جيستائين معاهدي تحت آلودگي جاري آهي. اسان کي IWT جي نقصانن کان ڇوٽڪارو حاصل ڪرڻو پوندو ۽ ايندڙ نسلن لاءِ صحتمند مستقبل ڏانهن اڳتي وڌڻو پوندو.
(نوٽ ليکڪ پاڻي ۽ هائيڊرولوجي جو ماهر آهي. هي مضمون ڊان انگريزي ۾، 13 آگسٽ 2025 تي شايع ٿيو جيڪو سندن ٿورن سان اسين پنهنجي پڙهندڙن لاءِ پيش ڪريون ٿا. ادارو)
