ڪراچي(ايڊيٽر ڊيسڪ)ڪرٽِن يونيورسٽي جي اڳواڻيءَ ۾ ڪم ڪندڙ هڪ عالمي تحقيقي ٽيم موجب، ڊائنوسارن جي هڏن اندر رت جي ڪيميائي بناوت 11 ڪروڙ 50 لک سالن تائين محفوظ رهي آهي.
محققن اتر اوڀر برازيل مان مليل هڪ ڊائنوسار جي عضون وارين هڏن ۾ معدنيات ۾ تبديل ٿيل ڳاڙهن رت جي خلين جي سڃاڻپ ڪئي، جن اندر هيم (Heme) جا ماليڪيول محفوظ هئا. هي ڊائنوسار Aratasaurus museunacionali نالي ٿيروپوڊ نسل سان تعلق رکي ٿو.
تحقيق ڪندڙن جو چوڻ آهي ته هي پهريون ڀيرو آهي، جو فوسل بڻجي ويل ڳاڙهن رت جي خلين اندر هيموگلوبن مان نڪتل ماليڪيولن جي ڪيميائي بنيادن تي تصديق ڪئي وئي آهي.
هائوسمانائيٽ (Hausmannite) نالي هڪ معدني مادّي انهن خلين ۽ انهن جي ماليڪيولي جزن کي مستحڪم رکڻ ۾ مدد ڪئي، جنهن سبب اهي غيرمعمولي طور ايتري ڊگهي عرصي تائين محفوظ رهيا.
قديم رت جا ڪيميائي ثبوت
اڳين تحقيقن ۾ فوسلز اندر اهڙين بناوتن جي نشاندهي ڪئي وئي هئي، جيڪي ڳاڙهن رت جي خلين جهڙيون نظر اينديون هيون. پر هن نئين تحقيق ۾ ان کان اڳتي وڌي هيم جي سڃاڻپ ڪئي وئي، جيڪو هيموگلوبن جو اهو جزو آهي، جيڪو آڪسيجن کي پاڻ سان ڳنڍيندو آهي. اهو هڏن جي رت جي نالين وارن اندرين رستن ۾ محفوظ خلين اندر مليو.
انهن ڪيميائي ثبوتن جي مدد سان محققن خوردبيني بناوتن کي رت جي باقيات سان ڳنڍيو، جنهن سان رڳو ظاهري مشابهت جي بنياد تي سڃاڻپ ڪرڻ بدران وڌيڪ مضبوط تصديق ممڪن ٿي.
نمونن ۾ ڪوليجن سان لاڳاپيل امينو ايسڊز پڻ مليا، جيڪي ان ڳالهه جو هڪ ٻيو اشارو آهن ته سازگار حالتن ۾ ماليڪيولي جزا انتهائي ڊگهي ارضياتي عرصي تائين محفوظ رهي سگهن ٿا.
تحقيق جي اڳواڻي ڪندڙ پروفيسر ڪليٽي گريس چيو ته، ”11 ڪروڙ 50 لک سال پراڻن ڳاڙهن رت جي خلين ۾ هيم مان نڪتل سالم ماليڪيول ڳولڻ حيرت انگيز آهي. اها واقعي هڪ تاريخي دريافت آهي.“
هن وڌيڪ چيو ته، ”هي دريافت نه رڳو فوسلز ۾ رت جي باقيات جي ڄاتل رڪارڊ کي وڌيڪ پراڻو بڻائي ٿي، پر ڊگهي عرصي کان ختم ٿي ويل جانورن جي جسماني نظام بابت ماليڪيولي سطح تي سڌي ڄاڻ حاصل ڪرڻ جو موقعو پڻ فراهم ڪري ٿي، جنهن سان اسان انهن جانورن ۽ انهن جي دور جي دنيا کي وڌيڪ بهتر نموني سمجهي سگهنداسين.“
معدنيات ۾ محفوظ ٿيل قدرتي ٽائيم ڪيپسول
محققن معلوم ڪيو ته ڳاڙها رت جا خليا هائوسمانائيٽ نالي معدني مادّي ۾ تبديل ٿي ويا هئا. هن معدني مادّي قدرتي ٽائيم ڪيپسول جو ڪم ڪيو، جنهن خلين جي بناوتن ۽ حياتياتي ماليڪيولي جزن کي لکين سالن تائين محفوظ رکيو.
تحقيقي ٽيم جو خيال آهي ته ڊائنوسار جي مرڻ کان ٿوري ئي دير بعد ان کي تيزيءَ سان مٽيءَ هيٺ دفن ڪيو ويو هو. گهٽ آڪسيجن واري ماحول ۽ جراثيمن جي گهڻائيءَ شايد اهڙيون حالتون پيدا ڪيون، جن سبب اهي باقيات غيرمعمولي طور محفوظ رهيون.
انهن حالتن مان وضاحت ملي ٿي ته رت سان لاڳاپيل ماليڪيول فوسل اندر ڪيئن ايتري ڊگهي عرصي تائين برقرار رهيا. ان سان گڏ قديم حياتياتي مواد جي تحقيق دوران دفن ٿيڻ واري ماحول جي اهميت پڻ ظاهر ٿئي ٿي.
پروفيسر گريس چيو ته، ”اهي نتيجا ان پراڻي مفروضي کي چئلينج ڪن ٿا، جنهن موجب هيموگلوبن جهڙا ڪجهه حياتياتي ماليڪيول ارضياتي تاريخ جي انتهائي ڊگهي عرصي تائين محفوظ نٿا رهي سگهن.“
هن وڌيڪ چيو ته، ”هي دريافت ماليڪيولي سطح تي قديم جاندارن جي تحقيق جا نوان ۽ دلچسپ رستا کولي ٿي، جنهن ذريعي اسان قديم جانورن ۾ رت، جسماني ميٽابولزم ۽ سندن سرگرمين جي سطح جي ارتقا جو مطالعو ڪري سگهون ٿا.“
ڊائنوسارن جي فوسلز کان اڳتي به اهميت
هن تحقيق جا نتيجا سائنسدانن کي ناپيد ٿي ويل جانورن بابت ڄاڻ حاصل ڪرڻ ۾ مدد ڏئي سگهن ٿا. ان لاءِ هڏن جي شڪل ۽ بناوت سان گڏ محفوظ ٿيل ماليڪيولي ثبوتن مان پڻ فائدو وٺي سگهجي ٿو.
ڪرٽِن يونيورسٽي جي اسڪول آف ارٿ اينڊ پلينيٽري سائنسز جي سربراهه پروفيسر مارٽن وان ڪريننڊونڪ چيو ته، هن تحقيق سان اها سمجهه نئين سر واضح ٿئي ٿي ته ماليڪيولي بناوتون ڊگهي عرصي تائين يا انتهائي ناموافق حالتن ۾ ڪيئن محفوظ رهي سگهن ٿيون.
سندس چوڻ هو ته اها ڄاڻ خلائي حياتيات (Astrobiology) ۽ ڌرتيءَ کان ٻاهر قديم زندگيءَ جا ثبوت ڳولڻ واري تحقيق لاءِ پڻ اهميت رکي سگهي ٿي.
هن چيو ته، ”هي تحقيق ان ڳالهه جو مثال آهي ته مختلف ادارن، کنڊن ۽ سائنسي شعبن جي گڏيل ڪوششن سان قديم زندگيءَ بابت غيرمعمولي ڄاڻ ڪيئن حاصل ڪري سگهجي ٿي.“
هن تحقيق ۾ آسٽريليا، جاپان، برازيل ۽ آمريڪا جي ادارن حصو ورتو. شرڪت ڪندڙن ۾ برازيل جو نيشنل ميوزيم، ريجنل يونيورسٽي آف ڪاريـري، جاپان جي ايجنسي فار مئرين ارٿ سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي ۽ جانز هاپڪنز يونيورسٽي جا محقق شامل هئا.
هن تحقيق لاءِ پروفيسر ڪليٽي گريس جي 2021ع واري آسٽريلين ريسرچ ڪائونسل لوريٽ فيلوشپ مان مالي مدد فراهم ڪئي وئي.
هي تحقيق سائنسي رسالي Proceedings of the National Academy of Sciences ۾ شايع ڪئي وئي آهي.
