اسلام آباد (بيورو رپورٽ)چيف جسٽس آف پاڪستان قاضي فائز عيسيٰ جو چوڻ آهي ته چيف جسٽس ۽ پارليامينٽ جا اختيار آمهون سامهون آهن. پهرين آئين پوءِ قانون ۽ پوءِ مثالون اينديون.هن اها ڳالهه سپريم ڪورٽ ۾ پريڪٽس اينڊ پروسيجر ايڪٽ خلاف ڪيس جي ٻڌڻي دوران ريمارڪس ڏيندي چئي.چيف جسٽس قاضي فائز عيسيٰ جي سربراهي ۾ فل ڪورٽ ڪيس جي ٻڌڻي ٿي.ٻڌڻي 9 آڪٽومبر تائين ملتوي ڪئي،عدالت ۾ چيف جسٽس قاضي فائز عيسيٰ ريمارڪس ڏنا ته اڄ ان قانون جو اثر خاص ڪري چيف جسٽس ۽ 2 سينيئر ججن تي پوندو، اختيار گهٽ نه پر ورهايو پيو وڃي هن چيو ته اهو قانون مستقبل جي چيف جسٽسن تي به لاڳو ٿيندو، چيف جسٽس جا اختيار ۽ پارليامينٽ جا اختيار سامهون آهن.ڪجهه ججن جو خيال آهي ته پارليامينٽ جي طاقت ۽ چيف جسٽس کي آمهون سامهون آهن جڏهن ته ٻيا جج ائين نٿا سمجهن.چيف جسٽس قاضي فائز عيسيٰ چيو ته توهان سڀ پنهنجا پنهنجا جواب قلم بند ڪرائي ڇڏيا، اسان جي سامهون اٽارني جنرل ۽ سينيئر وڪيل آهن، سڀني کي ٻڌنداسين، خواجه طارق رحيم صاحب! اچو ته پهرين اٽارني جنرل کي ٻڌون، خواجه صاحب! توهان کي پنهنجي دليلن جو حق محفوظ آهي. وڪيل اڪرام چوڌري پنهنجي دليلن ۾ چيو ته پارليامينٽ ايڪٽ سان عدليه جي آزادي کي بلڊوز ڪيو، پارليامينٽ پنهنجي دائري مان نڪرڻ جي ڪوشش ڪئي آهي، اهو ڏسڻ به ضروري آهي ته پارليامينٽ جي صورتحال ڪهڙي هئي جڏهن اهو ايڪٽ پاس ٿيو.پارليامينٽ ۾ جيڪو ڪجهه چيو ويو اهو پڻ لائيو رپورٽ ڪيو ويو.چيف جسٽس آف پاڪستان پڇاڻو ڪيو ته ڇا اخباري خبرن جي بنياد تي پنهنجا دليل ڏيندا؟ وڪيل اڪرام چوڌري چيو ته اسان وٽ پارليامينٽ جي ڪارروائي جو رڪارڊ ناهي.چيف جسٽس آف پاڪستان پڇاڻو ڪيو ته توهان اسپيڪر کان تحريري ڪارروائي جو رڪارڊ طلب ڪيو؟ پارليامينٽ ۽ عدليه الڳ الڳ آئيني ادارا آهن. جيڪڏهن توهان پنهنجي معلومات تائين رسائي جي حق جي تحت ڪارروائي جي درخواست نه ڪئي آهي، اهو دليل نه ڏيو. توهان پاڻ اسپيڪر کي خط نه لکيو آهي ۽ چاهيون ٿا ته سموري سپريم ڪورٽ ويهي ۽ بي بنياد دليل ٻڌي.عدالت ۾ وڪيل اڪرام چوڌري چيو ته سڄي قوم جي طرفان ڳالهائي رهيو آهيان. اڪرام چوڌري اڳوڻي وزيراعظم بابت خبرون پڙهي ٻڌايو.جنهن تي چيف جسٽس آف پاڪستان چيو ته اهڙي خبر نه پڙهو جنهن جو هن ڪيس سان ڪو به تعلق ناهي، عدالت کي سياسي بحث لاءِ استعمال نه ڪيو، وڃو اتي سياست ڪريو جتي ميڊيا موجود هجي، قانوني دليل ڏيو، دليل ڏيو ته پارليامينٽ عدليه جو حق ڪيئن کسيو ويو؟ چيف جسٽس قاضي فائز عيسيٰ چيو ته ڪجهه ماڻهن جو اهو به خيال آهي ته ان قانون تي سپريم ڪورٽ ۽ پارليامينٽ آمهون سامهون ٿي ويا آهن، جنگ جو لفظ استعمال نه ڪندس، پاڪستان بار ڪائونسل جي نمائندن سان ملاقات ٿي هئي. سپريم ڪورٽ بار جنهن ۾ سينيئر جج سردار طارق مسعود به موجود هو، وڪيلن شڪايت ڪئي ته سندن ٻڌڻي نه ٿي رهي.چيف جسٽس رمارڪس ڏيندي چيو ته چيو ويندو هو ته وڪيل جڏهن ڳالهائي رهيا هئا ته کين ختم ڪرڻ ڏنو وڃي، سپريم ڪورٽ پريڪٽس اينڊ پروسيجر ايڪٽ هاڻي قانون بڻجي چڪو آهي، پارليامينٽ قانونسازي ڪري سگهي ٿي يا نه، ان تي بحث نه ٿيڻ گهرجي. ڇا عدالتي عمل ۽ طريقيڪار ايڪٽ آئين سان مطابقت رکي ٿو يا نه. ايڊووڪيٽ اڪرام چوڌري دليل ڏيندي چيو ته سپريم ڪورٽ کي ايڪٽ کي ڪالعدم قرار ڏيڻ جو پورو اختيار آهي، راولپنڊي بار ڪيس ۾ آئيني ترميم نظر آئي.چيف جسٽس چيو ته 21هين آئيني ترميم کي عدالت قرار ڏنو ته سپريم ڪورٽ به آئيني ترميم جو جائزو وٺي سگهي ٿي.جڏهن عدالت آئيني ترميم کي به ڏسي سگهي ٿي ته پوءِ معاملو ختم ٿي ويو. توهان جو دليل آهي ته اهو ٺيڪ آهي جيڪڏهن آئيني ترميم ذريعي قانون بڻجي وڃي.جڏهن توهان عدليه جي آزاديءَ جي ڳالهه ڪندا آهيو ته اها آزادي هڪ نادر شيءِ آهي يا ان جو تعلق عوام سان آهي؟هن وڌيڪ چيو ته عدالت جي آزادي صرف پنهنجي لاءِ آهي ان جو هر قيمت تي دفاع ڪرڻو پوندو. عدالت جي آزادي عوام لاءِ ناهي؟ هن کي نمايان ڪريو.چيف جسٽس قاضي فائز عيسيٰ وڌيڪ چيو ته جيڪڏهن پارليامينٽ سڀاڻي قانون ٺاهي ته بيواهن جي ڪيسن کي اوليت ڏني وڃي ته ڇا ان قانون سان عدليه جي آزادي متاثر ٿيندي؟ قانون سازي انصاف جي راهه کي هموار ۽ ڏکي بڻائيندي آهي، پوءِ ٻڌايو ته ڇا اسان جي آزادي ڪافي آهي يا ان جو واسطو ڪنهن ٻئي سان آهي؟ ٻڌڻي دوران جسٽس اطهر من الله چيو ته توهان جنهن ڪتاب جو حوالو ڏئي رهيا آهيو اهو پهرين مارشل لا کانپوءِ لکيو ويو، سپريم ڪورٽ ان مارشل لا جي تصديق ڪئي، ڇا هي ڪتاب مارشل لا جي اثر هيٺ لکيل هو؟ عدالت ۾ جسٽس منيب اختر چيو ته ڪتاب مئي 1958ع ۾ لکيو ويو ۽ آڪٽوبر 1958ع ۾ مارشل لا لڳايو ويو. ڪتاب ۾ لفظ جوڊيشري ڊپارٽمينٽ آمريڪي قانون جو حوالو آهي. لفظ جو مطلب عدليه هڪ ڊپارٽمينٽ نه آهي، هر ملڪ جي پنهنجي پنهنجي اصطلاح آهي.وڪيل اڪرام چوڌري چيو ته هي منهنجو ڪيس ناهي، سڄي قوم جو ڪيس آهي، سڄي قوم جي ڳالهه ڪري رهيو آهيان، عوام جي نيت ئي آئين جو بنياد آهي. چيف جسٽس آف پاڪستان چيو ته توهان پنهنجو ڪيس وڙهون، توهان قوم جا نمائندا نه آهيو ۽ نه ئي ڳالهائي سگهو ٿا، ڪنهن جي به طرفداري ڪرڻ کانسواءِ الزام نٿا لڳائي سگهو.عدالت ۾ جسٽس منيب اختر چيو ته هتي سوال قانون سازي جي طاقت جو آهي، آئين ۾ ٽيڪنيڪل اصطلاح آهي، جيڪڏهن اسيمبلي قانون سازي جي طاقت کان زيادتي ٿي ته اها فراڊ آهي. ڇا پارليامينٽ سڀاڻي چوي ٿي ته سپريم ڪورٽ کي هن قانون کي ترجيح ڏيڻ گهرجي يا نه، سوال اهو آهي ته ڇا پارليامينٽ سپريم ڪورٽ کي ايتري سٺي نموني سان منظم ڪري سگهي ٿي؟سپريم ڪورٽ ۾ جسٽس محمد علي مظهر رمارڪس ڏيندي چيو ته توهان جيڪو تبصرو پڙهي رهيا آهيو ان مان ٻڌايو ته اهو ايڪٽ 1973 جي آئين سان ڪيئن ٽڪراءَ ۾ آهي، هن ملڪ جي اصطلاح کي ڇڏي ڏيو، پنهنجي آئين مان ثابت ڪريو ته اهو ايڪٽ ڪيئن آئين جي خلاف آهي. چيف جسٽس قاضي فائز عيسيٰ چيو ته اسان کي اڄ اهو ڪيس هڪ طرف رکڻو آهي، 45 منٽن کان توهان کي ٻڌي رهيا آهيون، هاڻي دليل ختم ڪريو، اسان چاهيون ٿا ته توهان سڄو ڏينهن ٻڌو پر اهو ممڪن ناهي. جيڪڏهن ڪو دليل ڇڏي وڃي ته اهو لکت ۾ پيش ڪري سگهجي ٿو،مظهر صاحب جي سوال تي ٻڌايو ته ڪهڙي آئيني شق متاثر ٿي؟ عدالت ۾ جسٽس اعجاز الاحسن چيو ته 2 سوال اٿن ٿا، هڪ سوال اهو آهي ته ڇا پارليامينٽ کي سپريم ڪورٽ جي اندروني معاملن بابت قانونسازي ڪرڻ جو اختيار آهي، پوءِ ٻڌايو وڃي ته ايڪٽ جي ڪهڙي شق ڪهڙي آئيني شق سان ٽڪراءُ آهي، هڪ سوال اهليت جو آهي. ٻيو هڪ تضاد آهي. چيف جسٽس آف پاڪستان رمارڪس ڏيندي چيو ته توهان جيترا تفصيل آهن اوترو وڌيڪ وقت لڳندو، اڄ کان پوءِ اهو ڪيس نه هلندو، جيترو وقت وٺندؤ وڪيلن کي گهٽ ملندو.سپريم ڪورٽ ۾ جسٽس جمال مندوخيل چيو ته توهان جي درخواست موجب توهان سمجهو ٿا ته پارليامينٽ کي قانون سازي جو اختيار آهي، جسٽس اعجاز الاحسن جي ٻئي سوال جو جواب ڏيو. پارليامينٽ کي قانون سازي ڪرڻ کان اڳ مڪمل طريقيڪار اختيار ڪرڻ گهرجي ها، جيڪو نه ڪيو ويو.جسٽس اطهر من الله چيو ته انصاف تائين رسائي جو حق ڏيڻ آئين جو بنياد آهي، ڇا پارليامينٽ کي عوام جي بهتري لاءِ قانون سازي ڪرڻ جو اختيار ناهي؟ وڪيل اڪرام چوڌري چيو ته آرٽيڪل 8 چوي ٿو ته آئيني شقون ايمرجنسي ۾ معطل ٿي سگهن ٿيون.ان تي جسٽس محمد علي مظهر چيو ته جڏهن قانون ٺاهيو ويو ته آئيني شقن جو ڪهڙو تعلق آهي.جسٽس سردار طارق چيو ته پارليامينٽ قانون نٿي ٻڌائي سگهي، خبر ناهي ڇو؟ مهرباني ڪري حوالو ڏيو. درخواستگذار نياز الله نيازي جي وڪيل اڪرام چوڌري دليل مڪمل ڪندي چيو ته منهنجي بنيادي حقن جو تحفظ ضروري آهي، باقي دليل لکت ۾ جمع ڪرائيندس. سپريم ڪورٽ ۾ پريڪٽس اينڊ پروسيجر ايڪٽ خلاف ڪيس جي ٻڌڻي ٻيهر شروع ٿي ته درخواستگذار مدثر حسن جي وڪيل حسن عرفان دليل ڏنا.ٻڌڻي دوران جسٽس عائشه ملڪ پڇاڻو ڪيو ته توهان اڃا تائين دليل ڏئي رهيا آهيو ته درخواست داخل آهي يا نه؟ بس بيان ڪريو ته ڪھڙي شقن سان توھان متفق يا متفق آھيو.عدالت ۾ جسٽس اعجاز الاحسن چيو ته عدالت کي انصاف تائين رسائي لاءِ آزاد هجڻ گهرجي، پهريان ٻڌايو وڃي ته انصاف تائين رسائي جو بنيادي حق ڪيئن متاثر ٿيندو آهي، انصاف تائين رسائي جي بنيادي شرط آزاد عدليه آهي.هن چيو ته اسان درخواستن کي قابل قبول بڻائڻ کان گهڻو اڳتي نڪري آيا آهيون.هڪ طرف اهو دليل آهي ته بنيادي حق متاثر ٿي رهيا آهن ۽ ٻئي طرف ائين ناهي.چيف جسٽس آف پاڪستان چيو ته جيڪڏهن منهنجي ساٿين کي درخواست ڪريان ته پهريان وڪيل سوالن جا جواب ڏين. جسٽس عائشه ملڪ چيو ته منهنجو سوال گذريل سوال سان مڪمل طور تي مطابقت رکي ٿو، ڇا 3 رڪني ڪميٽي جي بئنچ جوڙڻ سان انصاف تائين رسائي جو حق متاثر ٿيندو؟ جسٽس عائشه ملڪ چيو ته قانون جو مقصد انصاف تائين رسائي آهي ته پوءِ فل ڪورٽ خلاف اپيل جو حق ڇو نه ملندو؟ ڇا انصاف تائين پهچ خلاف فل ڪورٽ ۾ اپيل ڪرڻ جو حق ناهي؟ اپيل جي حق کي برقرار رکڻ جو هڪ طريقو اهو آهي ته فل ڪورٽ يا وڏي بينچ جو رستو روڪيو وڃي.وڪيل حسن عرفان عدالت ۾ چيو ته صدر، وزيراعظم ۽ جج آئين جي حفاظت لاءِ حلف کڻندا آهن.چيف جسٽس قاضي فائز عيسيٰ کي ججن جو حلف پڙهي ٻڌايو، جنهن تي وڪيل حسن عرفان ججن جو حلف پڙهي ٻڌايو. چيف جسٽس قاضي فائز عيسيٰ چيو ته جڏهن مارشل لا ايندو آهي ته سڀ پنهنجا هٿيار اڇلائي ڇڏيندا آهن، هن ڪمري ۾ ڪيتريون ئي تصويرون آهن جيڪي مارشل لا ايندي ئي قسم وساري ويهنديون آهن. جسٽس اطهر من الله چيو ته پارليامينٽ وٽ قانون سازي جي صلاحيت آهي يا نه؟ وڪيل حسن عرفان چيو ته پارليامينٽ کي اها قانون سازي ڪرڻ جو اختيار ناهي، پارليامينٽ سپريم ضرور آهي پر اها به آئين جي تابع آهي. چيف جسٽس چيو ته حلف ۾ آئين سان گڏ قانون جو به ذڪر آهي، ان کي ذهن ۾ رکو. جيڪڏهن مارشل لا لڳي ته حلف وساريو وڃي، پارليامينٽ ڪجهه ڪري ته حلف سڀني کي ياد آهي، مارشل لا جي خلاف به درخواستون آڻيون، اتي ڇو نٿا اچن؟ چيف جسٽس قاضي فائز عيسيٰ چيو ته پارليامينٽ چوي ٿي ته هنن صحيح قانون سازي ڪئي آهي، پارليامينٽ چيو ته سپريم ڪورٽ جا اختيار وڌايا ويا آهن، ڇا اوهان سمجهو ٿا ته اپيل جو حق نه هئڻ گهرجي، سپريم جو فيصلو؟ عدالت کي حتمي ٿيڻ گهرجي؟ وڪيل حسن عرفان چيو ته هي منهنجو موقف ناهي.چيف جسٽس چيو ته نظر ثاني ۾ اپيل جو حق ملڻ ۾ توهان کي ڪهڙو مسئلو آهي؟ وڪيل حسن عرفان چيو ته منهنجي قانون تائين پهچ جو حق متاثر ٿيندو، سڀاڻي ان جا سماجي ۽ معاشي اثر پوندا.چيف جسٽس چيو ته هي عدالت ڪيترائي ڀيرا مارشل لا لڳائي چڪي آهي.جسٽس اطهر من الله چيو ته پارليامينٽ انصاف تائين رسائي جي حق کي تبديل ڇو نٿي ڪري سگهي؟ ڇا توهان هڪ مثال ڏئي سگهو ٿا ته هڪ غير چونڊيل اداري جا قاعدا چونڊيل اداري جي ٺاهيل قانون کان بهتر آهن.وڪيل عرفان حسن چيو ته جيڪڏهن پارليامينٽ منع نه آهي ته پوءِ اجازت ناهي.چيف جسٽس چيو ته بنيادي ڳالهه اها آهي ته قانون ۾ اهڙيون شيون آهن جيڪي غير آئيني آهن ۽ انهن کي ڪالعدم قرار ڏئي سگهجي ٿو، رڳو ٻڌايو ته پارليامينٽ کي قانون ٺاهڻ جو اختيار آهي يا نه،درخواستگذار جي وڪيل حسن عرفان چيو ته اهڙي قانون سان سپريم ڪورٽ جي آفيس جي ڊيوٽي مقرر نه ٿي ڪري سگهجي.چيف جسٽس چيو ته اپيل جو حق به هن قانون تحت ڏنو پيو وڃي، ان بابت توهان ڇا ٿا چئو. جسٽس اطهر من الله چيو ته اپيل جو اٿارٽي ڇا آهي، هڪ سئو 84 اٿارٽي آهي، جيڪڏهن ڪجهه آهي ته وڌائي سگهجي ٿو پر جيڪڏهن ڪجهه ناهي ته ڪيئن وڌائي سگهجي ٿو.ٻڌڻي دوران جسٽس منصور علي شاهه چيو ته جيڪڏهن اوهان جا دليل مڃيا وڃن ته مسابقتي ڪميشن ايڪٽ ۾ اپيل جو حق به غير آئيني آهي.عدالت ۾ پي ٽي آءِ جي وڪيل عزير ڀنڊاري چيو ته هو ان قانون تي راءِ نه ڏيندو جنهن تي عدالت ۾ بحث نه هجي، مسابقتي ڪميشن جو ڪيس سپريم ڪورٽ ۾ ٻڌڻي هيٺ آهي. چيف جسٽس آف پاڪستان چيو ته اپيل ڪرڻ غلط آهي؟ سنگين غداري ۾ به متاثر ڌر اپيل ڪندي، توهان هڪ سياسي پارٽي جي نمائندگي ڪري رهيا آهيو، سياسي پارٽي پارليامينٽ ۾ اهو خوبصورت بحث نه ڪرائي سگهي؟ وڪيل عزير ڀنڊاري چيو ته مان پنهنجي پارٽي جي سياسي فيصلن جو ذميوار ناهيان.چيف جسٽس قاضي فائز عيسيٰ چيو ته توهان بلڪل ذميوار آهيو، توهان اسان کي ٻڌايو ته هن پارٽي جو وڪيل ٿيو، تحريڪ انصاف کي آرٽيڪل 184/3 ۾ اپيل جي حق سان ڪهڙو مسئلو آهي؟ پي ٽي آءِ پارليامينٽ ۾ پنهنجو موقف ڇو نه اٿاريو؟ وڪيل عزير ڀنڊاري چيو ته هو ڪنهن به سياسي فيصلي جو دفاع نه ڪندا.چيف جسٽس چيو ته جيڪڏهن توهان ڪنهن سياسي پارٽي جا وڪيل آهيو ته توهان کي جواب ڏيڻو پوندو.عزير ڀنڊاري چيو ته مان تحريڪ انصاف جي هر حرڪت جو ذميوار ناهيان، سٺو ڪم به اهو ئي ڪري سگهي ٿو جيڪا تنظيم بااختيار هجي.عدالت ۾ جسٽس جمال مندوخيل چيو ته پارليامينٽ قانون سازي لاءِ سٺو ادارو ناهي؟ عزير ڀنڊاري چيو ته پارليامينٽ آئين موجب قانون سازي ڪندي ته ئي ٺيڪ ٿيندو.
