هڪجهڙي نصاب جا تعليمي نظام تي پوندڙ منفي اثر

ليکڪ ڊاڪٽر اي ايڇ نيئر

پاڪستان جي تعليمي سرشتي جي هيٺاهين سطح تي وڃڻ جي ڳالهه ڪيترن سالن کان هلندڙ آهي. هاڻي ان کي تبديل ڪرڻ جي ڪوششن جو بنياد وڌو ويو آهي ڇاڪاڻ ته رٽا پاليسي سرڪاري اسڪولنگ سسٽم تي غالب آهي جڏهن ته مضمونن جو فهم تمام گهڻو گهٽجي ويو آهي. موجوده امتحاني نظام صرف ياداشت کي جانچي ٿو. بنيادي طور تي هن خراب صورتحال جو ذميوار اهو آهي ته هر مضمون لاءِ صرف هڪ درسي ڪتاب گهربل آهي. سڀ سرڪاري امتحاني بورڊ ھڪڙي نموني جي پيروي ڪرين پيا. ھتي اھو ڪيئن ڪم ڪري ٿو، نام نهاد ماهرن کي بورڊ جي امتحان جا معيار مقرر ڪرڻ جي ضرورت آھي صرف مقرر ڪيل درسي ڪتاب استعمال ڪرڻ سان مسئلو حل نه ٿيندو. انهن جي معياري آپريٽنگ طريقيڪار جي حصي جي طور تي، انهن کي اهو ظاهر ڪرڻ گهرجي ته هر سوال مان نڪتل هن درسي ڪتاب جو ڪهڙو صفحو ۽ پيراگراف مفهوم ڇا ٿو ٻڌائي؟ اها حقيقت مون کي پهريون ڀيرو تڏهن معلوم ٿي جڏهن لاهور ۾ پنجاب جي تعليم کاتي جي آفيسرن سان گڏجاڻي ڪئي. هڪ ٻيو حصو وٺندڙ، امتحان جو هڪ گريڊر، اتفاق ڪيو ۽ چيو ته جواب لازمي طور تي حوالو ڏنل متن کي ٻيهر پيش ڪرڻ گهرجي. جواب جو هڪ معمولي قسم، جيتوڻيڪ صحيح، ڪو به نشان حاصل نه ڪندو. اها حقيقت مون کي ٻين گڏجاڻين ۾ شرڪت ڪرڻ کان پوءِ ڪيترائي ڀيرا ٻيهر تصديق ڪئي وئي.

اڄڪلهه، تعليم جي آفيسرن پاران ‘سيکارڻ جي نتيجن’ بابت تمام گهڻو خالي، گمراهه ڪندڙ ڳالهيون آهن. جهڙوڪ ‘سمجھ’، ‘ايپليڪيشن’، ‘تجزياتي قابليت’ ۽ ‘تخليق’ وغيره کي ختم ڪيو ويو جيئن ذهنن تي ڪنٽرول ڪري سگهجي.  اصل حقيقت ۾ ٽرمينل امتحانن ۾ مقرر ڪيل سوال خاص طور تي مقرر ڪيل درسي ڪتابن مان آهن. سنگل قومي نصاب تحت ماڊل درسي ڪتابن ۾، باب جي آخر ۾ سوالن جي جواب لاءِ متن جي ٻيهر ورجاءَ کان سواءِ ٻيو ڪجهه به نه آهي. استاد جيڪي شاگردن کي انهن امتحانن لاءِ تيار ڪن ٿا، انهن کي تاڪيد ڪن ٿا ته اهي ڪتاب جا ڪجهه حصا ياد ڪن. ٽيوشن سينٽر ۽ گائيڊ بڪ شاگردن کي وڌيڪ محدود ڪرڻ ۾ مدد ڪن ٿا. عملي سيشن ۾ ساڳين سوالن کي ترتيب ڏيڻ سان، استاد پنهنجي خانا پوري ڪن ٿا.

پوين ڏهاڪن ۾ ائين نه هو. منهنجي پنهنجي تجربن جي روشنيءَ ۾ ڳالهه ڪجي ته 1950ع ۽ 1960ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ ڪنهن به مضمون لاءِ ڪو به نصابي ڪتاب نه هو. ان جي بدران، ليکڪن کي مدعو ڪيو ويو ته هو مقرر ڪيل نصاب مطابق درسي ڪتاب لکن، ۽ تعليمي بورڊ انهن ڪتابن جي منظوري ڏين، جيڪي وسيع نصابي هدايتن کي پورو ڪن. اهڙيءَ طرح، هر مضمون لاءِ ڪيترائي منظور ٿيل درسي ڪتاب مارڪيٽ ۾ موجود هئا ۽ هڪ اسڪول آزاديءَ سان انهن مان هڪ يا ٻه شاگردن کي پيش ڪري سگهندا هئا. ان ڪري بورڊ جا امتحان ڪنهن خاص درسي ڪتاب تي ٻڌل نه هئا. ان جي بدران امتحان حاصل ڪيل صلاحيتن تي ٻڌل هئا.                                                                                                        اهو سڀ ڪجهه 1959ع جي شريف ڪميشن جي رپورٽ کانپوءِ تبديل ٿي ويو، جنهن ۾ اهو دليل ڏنو ويو ته درسي ڪتابن جي تياري هڪ پيچيده ڪم آهي، جيڪو انفرادي ليکڪن تي نه ٿو ڇڏي سگهجي، پر ان جي بدران هڪ خاص اداري کي سونپيو وڃي. هن اسڪول جي درسي ڪتابن جي تياري لاءِ ٽيڪسٽ بڪ بورڊ ٺاهڻ جي سفارش ڪئي وئي. اهي ئي واحد درسي ڪتاب بڻجي ويندا جن جي ان صوبي ۾ اجازت هوندي. شروعات ۾ اوڀر پاڪستان ٽيڪسٽ بڪ بورڊ ۽ ويسٽ پاڪستان ٽيڪسٽ بڪ بورڊ قائم ڪيو ويو. 1970ع ۾ ون يونٽ جي خاتمي کان پوءِ بحال ٿيل صوبن مان هر هڪ پنهنجو ٽيڪسٽ بڪ بورڊ ٺاهيا. مقابلي جي هڪ ئي نتيجي ۾ ختم ٿيڻ سان، صوبائي ٽيڪسٽ بڪ بورڊن جي اجارداري قائم ٿي، جيڪي غلط تدريسي ۽ ناقص ڇپائيءَ، گرافڪس ۽ پيپر جي معيار سان غلطين سان ڀريل ڪتاب تيار ڪري رهيا آهن. اڳئين نسل جا ڪتاب تمام وڏا هئا. اهو معيار گهٽجڻ ڪافي خراب هو پر نئين واحد درسي ڪتاب پاليسيءَ ذريعي سکيا جا افق وڌيڪ محدود ٿي ويا. نظرياتي طور تي چارج ٿيل اهلڪارن هن جي آجيان ڪئي ته جيئن ذهن تي ڪنٽرول کي آسان بڻائي سگهجي. ڪيترن درسي ڪتابن ۾ تاريخ جي تدريس ختم ڪئي وئي، هاڻي ان کي درست ڪرڻ جي ضرورت آهي. ان تبديليءَ به امتحاني نمونن کي خراب ڪري ڇڏيو. نصابي ڪتاب ۾ موجود مواد تائين محدود ڪيو ويو ۽ سکڻ جي صلاحيت گهٽ ٿي وئي ان سان رٽو، ميمورائزيشن، ٽيوشن سينٽر ۽ گائيڊ بڪ تيز ٿي ويا. ان سان مالي بدعنواني به شروع ٿي وئي.

اڄ، درسي ڪتابن جا ليکڪ هٿ ٺوڪيا آهن ۽ کين معاوضو به ڀلو پيو ملي،  سڀ کان وڌيڪ خراب، ليکڪن جا گروپ گڏ ٿين ٿا ۽ هر سال هڪ نئون ايڊيشن آڻين ٿا صرف معمولي ترميمن سان. منافعو تمام وڏو آهي ڇو ته پنجاب جهڙي وڏي صوبي ۾ هڪ ڪتاب لکن ۾ شايع ٿئي ٿو. هر نئين ايڊيشن جو مطلب آهي والدين تي وڏو مالي ٻوجھ. جيتوڻيڪ رياست 18هين ترميم کان وٺي سرڪاري اسڪولن ۾ مفت درسي ڪتاب فراهم ڪري رهي آهي، پرائيويٽ اسڪولن جي شاگردن کي رياستي نصاب تي عمل ڪندي هر سال نوان ايڊيشن خريد ڪرڻ جو پابند ڪيو ويو آهي ۽ هي هڪ منظم ڌنڌو بڻجي ويو آهي.

2007 ۾ نيشنل ٽيڪسٽ بڪ اينڊ لرننگ مواد پاليسي تحت سنگل درسي ڪتابن جي خطري کي ختم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي. هن شروعاتي طور تي ڪيترن ئي ڪتابن جي 1970 کان اڳ واري مشق ڏانهن موٽڻ جو تصور ڏنو ۽ صوبائي ٽيڪسٽ بڪ بورڊ کي اختيارين ۾ گھٽائي جي سفارش ڪئي پر عمل نه ٿيو. ان بدران، ليکڪن ۽ پبلشرن کي هر مضمون ۽ گريڊ لاء ڪيترن ئي منظور ٿيل درسي ڪتابن سان کليل مقابلي ۾ دعوت ڏني وڃي ها ته بهتر ٿئي ها پر نقصانڪار اثر پراسرار طور تي پاليسي جي مسودن جي پوئين دور ۾ پيدا ٿيا؛ منظور ٿيل درسي ڪتابن مان صرف هڪ کي سڀني صوبائي سرڪاري اسڪولن ۾ استعمال ڪيو ويندو. ذاتي مفادن تبديلي کي ڪاميابيءَ سان ختم ڪري ڇڏيو.

هاڻي پي ٽي آءِ جي سنگل قومي نصاب تحت تباهي واري سنگل ٽيڪسٽ بڪ پاليسي کي سنگل نيشنل ٽيڪسٽ بڪ اسڪيم ذريعي مضبوط ڪيو ويو آهي. وفاقي تعليم واري وزارت پاران تيار ڪيل درسي ڪتاب پنهنجي سمورين غلطين ۽ ناقص تدريسي اصولن سان ٻين صوبن کي موڪليا ويا آهن ته جيئن اهي پنهنجي لاڳاپيل ٽيڪسٽ بڪ بورڊز جي پراڊڪٽ طور ڇپائي سگهن. اهڙيءَ طرح استادن ۽ شاگردن کي صرف هڪ ڪتاب في مضمون في ڪلاس جو تجربو هوندو. واضح رهي ته امتحاني سوال به انهن جي لکت تائين محدود هوندا. اعلي سنجيدگي واري صلاحيتن جي باري ۾ تمام سٺي فعل جي باوجود، اهو هڪ وڌيڪ پوئتي قدم آهي.

پاڪستان جي نوجوانن کي رٽا سکيا ذريعي اڳ ۾ ئي ناقابل تلافي نقصان پهچايو ويو آهي. ASER ۽ NEAS جهڙن بار بار ڪيل سروي ۾ انهن جي سکيا جي کوٽ ظاهر ٿئي ٿي، جيڪي هر سال ڏيکارين ٿا ته سرڪاري ۽ گهٽ فيس وارن پرائيويٽ اسڪولن جا اڪثر شاگرد ٻولي ۽ رياضي جي بنيادي مهارتن ۾ پنهنجن گريڊن کان ٻه کان ٽي سال پوئتي آهن. اهي پنهنجون خاميون پنهنجي پيشه ورانه نوڪرين ۾ کڻندا آهن، ظاهر آهي ته هو ڪوالٽي بدران پيسو ڪمائڻ تي ڌيان ڏين ٿا.

پاڪستان ۾ تعليمي معيار کي بهتر بڻائڻ لاءِ پهريون قدم اهو هوندو ته واحد درسي ڪتاب جي پاليسي کي ختم ڪيو وڃي، ۽ نصاب جي بيان ڪيل سکيا جي نتيجن مان امتحاني سوالن کي مقرر ڪيو وڃي. هي ڪا انقلابي تجويز نه آهي، اهو صرف واضح بيان آهي ۽ ڪنهن شيءِ جي يادگيري ڏيارڻ آهي. جيڪا هڪ ڀيرو هئي. ڪنهن به حڪومت کي سنجيدگيءَ سان تعليم جي بهتري لاءِ ڪم شروع ڪرڻ گهرجي. (ليکڪ قائداعظم يونيورسٽي ۽ لمس ۾ فزڪس پڙهائيندو آهي، هي مضمون ڊان ۾ شايع ٿيو جيڪو سنڌيار جي پڙهندڙن لاءِ ترجمو ڪري پيش ڪيو ويو)

پهنجو تبصرو موڪليو